Main information
Gender / Year of Submittee
Kona (1940)
Dating
Day sent: 09.03.2015
Object-related numbers
"Museumnumber b": 2015-1-9
Place
Núverandi sveitarfélag: Dalvíkurbyggð, Dalvíkurbyggð
Questions / Answers
Allar spurningar
[1]
Minningar um móðurömmu mína.
Hún hét Þuríður Jóhannesdóttir og fæddist 9. Júlí 1882 á Göngustöðum í Svarfaðardal. Dóttir Jóhannesar Sigurðssonar seinna bónda á Hæringsstöðum í sömu sveit og Jónínu Jónsdóttur konu hans.
Amma var elst níu systkina sem öll komust til fullorðinsára. Systurnar voru sjö og bræðurnir tveir. Hún ólst síðan upp á næsta bæ Göngustaðakoti en þangað fluttu foreldrar hennar 1888. Seinna eða 1903 fluttu þau í Hæringstaði.
Ekki var hægt að segja að heimurinn tæki blíðlega á móti ömmu. Árið 1882 var eitt það erfiðasta á öldinni. Fádæma harðindi um allt land.
Skeppnufellir og bjargræðisleysi svo að efnt var til samskota fyrir þjóðina erlendis. Við þetta bættist að skæð mislingasótt barst um landið. Dó fjöldi manns úr veikinni.
Í Svarfaðardal var þetta kallað mislingasumarið mikla.
Amma giftist afa, Jóhanni Þorkeli Jónssyni á afmælisdaginn sinn 9. Júlí 1905.
Afi var fæddur og uppalinn á Búrfelli í Svarfaðardal, þar tóku þau amma við búsforráðum 1905. Amma var þá tuttugu og þriggja ára en afi tuttugu og níu.
Þau eignuðust sjö börn. Elsta barnið Jón lést nýfæddur. Móðir mín var næst í röðinni.
Æskuheimili ömmu, Hæringsstaðir er næsti bær við Búrfell svo ekki breyttist sjóndeildarhringur hennar mikið við flutningana.
Það var mikil breyting að koma úr fjölmennum systkinahóp á Hæringstöðum í fásinnið á Búrfelli. Hæringstaðasystur voru allar kátar og hláturmildar svo orð var á gert.
Á Búrfelli voru til heimilis auk afa, Jón faðir hans, tvær uppkomnar systur og sú þriðja á fermingaraldri. Móðir afa Ingibjörg Þorkelsdóttir féll frá fimm árum áður og höfðu eldri systurnar staðið fyrir búi hjá föður sínum þar til amma kom á heimilið.
Elsta systirin Jóhanna bjó á Búrfelli alla tíð og lést þar 1939.
Amma var ákaflega falleg kona. Grönn og nett, létt í hreyfingum og hljóp gjarnan við fót. Bein í baki og yfir henni og systrum hennar var einhver reisn þó ekki væru þær háar í loftinu.
Dóttursonur einnar systurinnar sagði eitt sinn að amma sín væri tignarleg. Finnst mér það góð lýsing.
Amma hafði mjög falleg brún augu sem gránuðu með aldrinum, yfir þau kom einhver slykja og fjarræna eins og hún væri að horfa á eitthvað langt í fjarska.
Amma lagði mikið upp úr hreinlæti. Allir áttu að vera hreinir og snyrtilega klæddir og þótti henni við systurnar kærulausar hvað þetta snerti. Okkur fannst hún aftur á móti íhaldssöm í klæðaburði. Kjólarnir hennar allir með svipuðu sniði, ermalangir, náðu niður undir ökla, flestir rósóttir nema sparikjóllinn hann var svartur. Utanyfir var hún oftast í ermalausum léreftsslopp sem kallaður var ermasvunta eða með svuntu til hlífðar. Þessar flíkur voru flestar hvítar eða ljósleitar. Alltaf var hún í svörtum sokkum og sauðskinnsskóm sem hún saumaði sjálf.
Hún var glæsileg þegar hún var komin í peysufötin sín og svarta frakkann utanyfir. En þannig klæddist hún aðeins við hátíðlegustu tækifæri.
Þegar amma fór út á tún var hún alltaf í ljósum kjól með hvíta svuntu og hvítan skýluklýt á höfðinu og lét hann slúta fram yfir ennið til að verða ekki eins og hún sagði “kolmórauð í framan”.
Hún sagðist ekki kæra sig um að fólkið á bæjunum í kring héldi að hún væri einhver púki sem komin væri í flekkin. Svörtu rokk buxurnar sem okkur fundust svo flottar voru henni þyrnir í augum. Það passaði ekki við heyskapinn að líta út eins og draugur.
Ömmu féll sjaldan verk úr hendi. Sem ung kona stóð hún í slætti með piltunum og gaf þeim ekkert eftir.
Sem húsmóðir sá hún um inniverk. Hún átti handsnúna saumavél.
Saumaði föt og bætti og stagaði fyrir heimilisfólk sitt og einnig hljóp hún undir bagga með mágkonu sinni á næsta bæ með saumaskap. Skó saumaði hún og bætti í höndunum.
Hún bjó til sápu úr sóda og feiti sem hún notaði í allan þvottinn sem var þveginn á hlóðum úti við bæjarlæk og skolaður í ísköldu vatninu. Hún skrúbbaði gólfin upp úr sandi og baðstofugólfið var alltaf skínandi hvítt.
Hún mjólkaði kýrnar og í búrinu sínu skildi hún mjólkina, strokkaði, bjó til skyr, smjör og osta. Skyrið hennar og mysuosturinn tók öllu fram að gæðum.
Hún eldaði mat, bakaði brauð og eldbakaða brauðið hennar var engu líkt. Það voru kökur úr rúgmjöli, breiddar út eins og flatkökur, bara þykkari og bakað inni í eldhólfinu í eldavélinni.
Amma hagræddi kökunum með berum höndunum eins og ekkert væri.
Um páskana bakaði amma svo kallaðar kúpur. Það var kringlótt rúgbrauð óseytt. Eitt brauð bakað fyrir hvern og einn heimilismann. Fallega skreitt með munstri sem hún bjó til með skeið.
Nokkrum sinnum sendi hún kúpur til okkar á Dalvík og ég held að ég hafi aldrei smakkað ljúffengara og fallegra brauð.
Í minningunni finn ég ennþá bragðið af grófu mjölinu.
Þó að amma væri dugleg og rösk til verka var hún hæglát og lagði ekki margt til málanna í samræðum. Talaði sjaldan eða aldrei illa um nokkurn mann né var gagnrýnin á menn né málefni. Stundum sagði hún þó “ hann er eitthvað undarlega skrýtinn” eða “það er nú meira farélið á henni.” Þar með hafði hún sagt sína skoðun. Hún skammaði okkur krakkana mjög sjaldan var ótrúlega þolinmóð við okkur, en með lagni tókst henni að skakka leikinn þegar mikið gekk á.
Þegar hlé varð á aðkallandi störfum tók hún rokkinn og spann eða prjónana sem alltaf lágu í seilingarfæri og prjónaði sokka og vettlinga.
Ég átti listilega útprjónaða vetlinga sem hún gaf mér og stundum saumaði hún rósir í handarbökin. Svipaða vetnlinga hef ég séð í uppskriftabókum og kallast þá Skagfirskir rósavettlingar.
Mér varð oft starsýnt á hendurnar á ömmu þegar hún var að prjóna. Mér fannst hún vera eins og vél svo vel léku prjónarnir í höndumum á henni og svo hratt hreifðust fingurnir.
Þegar hún fór á milli bæja eyddi hún ekki tímanum til einskis heldur prjónaði hún og hafði bandhnykilinn í handarkrikanum. Fór ég með henni margar skemmtilegar ferðir þegar hún var að finna Jónu dóttur sína sem bjó á Skeiði. Þá spjölluðum við saman um allt milli himins og jarðar og hún sagði mér frá fólkinu á bæjunum, hverjir væru skyldir mér og hvernig.
Flestir voru auðvitað skildir mér. Amma átti einstaklega stóran frændgarð. Hún var líka mjög minnug og hafði ættfræðina á hreinu. Ég hefði átt að hlusta betur á hana og leggja meira á minnið af því sem hún sagði mér.
Ekki man ég eftir því að amma talaði nokkurntíma um skólagöngu eða hvernig hún lærði að lesa og skrifa, en það kunni hún ágætlega. Skrifaðist á við börnin sín eftir að þau fluttu að heiman. Hún kunni ógrynni af vísum og ljóðum. Hún var mjög söngelsk , raulaði oft við vinnu sína. En hún varð oft mjög sár ef hún heyrði sungið nýtt lag við gamlan teksta sem hún kunni. Hún sagði okkur sögur og ævintýr og einnig hvað hana sem unga stúlku hefði langað til að fara “Vestur með hinu fólkinu” eins og hún orðaði það. En ættingjar hennar höfðu farið til Vesturheims þegar hún var unglingur.
Amma var mjög trúrækin, fór alltaf til kirkju þegar messað var í Urðakirkju. Varð hún að láta bera sig á bakinu yfir Dalsána því engin var brúin, hún kom ekki fyrr en 1936.
Hún var lítið gefin fyrir hesta. Ég minnist þess ekki að hafa séð hana á hestbaki. Hún þjáðist oft af höfuðverk og svima og held ég að það hafi verið ástæðan. Hún var hrædd um að detta af baki í ánni.
Eftir að útvarpið kom sat hún alltaf og hlustaði á messuna á sunnudögum þegar ekki var messað í kirkjunni. Var hún þá með sálmabókina sína á hnjánum og söng með kórnum. Hún lét okkur systurnar sitja hjá sér og var mjög ströng ef við sungum einhverja vitleysu sem stundum kom fyrir.
Síðasta verk hennar á kvöldin var að láta okkur fara með bænirnar okkar, stíga síðan upp á stól og trekkja upp klukkuna sína sem hékk upp á vegg.
Það kom fyrir að heimþráin yfirbugaði mig. Þá tók amma mig við hönd sér, leiddi mig inn í skálann þar sem hún opnaði stóru kistuna sína, fyllti vasa minn af rúsínum. Þurkaði af mér tárin með hnýttri og hrjúfri hendinni og sagði mér frá því þegar hún var lítil stelpa að sitja yfir ánum í Göngustaðakoti.
Amma lifði sannarlega tímana tvenna. Fæddist og lifði mest alla sína ævi í torfbæ þar sem lítið var um nútíma þægindi. Hún var ekki hrifin af öllum breytingum sem urðu í sveitinni, vildi fara rólega í þær.
Það var ekki fyrr en upp úr 1950 að steinhús var byggt á Búrfelli.
Þá var amma komin undir sjötugt. Henni fundust þau umskipti að mörgu leyti góð en saknaði samt gömlu tímanna í bænum sínum. Hún kom nokkrum sinnum í heimsókn til okkar á Dalvík, gisti eina til tvær nætur en ekki var henni rótt ef ófærð spillti áætluðum heimferðartíma hennar.
Amma fór eini sinni í bíó um dagana og hennar lengsta ferðalag var til Akureyrar og það aðeins eini sinni. Þangað er í dag um klukkustundar akstur frá Búrfelli.
Hún elskaði dalinn sinn og þar var hún örugg milli fjallanna háu þar sem hún þekkti hvern klett og hverja þúfu. Amma var íhaldssöm á margt, en æðruleysi hennar, nægjusemi og einlæg ást á náttúrunni og öllu sem grær og lifir hefur reynst mér gott veganesti í lífinu.
Til hennar fórum við systurnar á vorin og vorum hjá hjá henni fram að göngum. Búrfell var okkar Sumarland þar sem við byggðum hugarhallir okkar með hennar hjálp. Aðskilnaðurinn á haustin var alltaf tregafullur.
Um áttrætt fékk amma heilablóðfall. Hún hélt sínum granna vexti og léttleika ótrúlega vel, en minnið brást henni og samferðamenn sína þekkti hún fáa.
Hugur hennar dvaldi löngum í hlíðinni ofan við Göngustaðakot þar sem sólin skein og lyngið angaði alla daga.
Hún bjó síðustu árin hjá Jónu dóttur sinni á Skeiði og þar lést hún 5. Ágúst 1967
Áttatíu og fimm ára að aldri.
[1]
Minningar um móðurömmu mína.
Hún hét Þuríður Jóhannesdóttir og fæddist 9. Júlí 1882 á Göngustöðum í Svarfaðardal. Dóttir Jóhannesar Sigurðssonar seinna bónda á Hæringsstöðum í sömu sveit og Jónínu Jónsdóttur konu hans.
Amma var elst níu systkina sem öll komust til fullorðinsára. Systurnar voru sjö og bræðurnir tveir. Hún ólst síðan upp á næsta bæ Göngustaðakoti en þangað fluttu foreldrar hennar 1888. Seinna eða 1903 fluttu þau í Hæringstaði.
Ekki var hægt að segja að heimurinn tæki blíðlega á móti ömmu. Árið 1882 var eitt það erfiðasta á öldinni. Fádæma harðindi um allt land.
Skeppnufellir og bjargræðisleysi svo að efnt var til samskota fyrir þjóðina erlendis. Við þetta bættist að skæð mislingasótt barst um landið. Dó fjöldi manns úr veikinni.
Í Svarfaðardal var þetta kallað mislingasumarið mikla.
Amma giftist afa, Jóhanni Þorkeli Jónssyni á afmælisdaginn sinn 9. Júlí 1905.
Afi var fæddur og uppalinn á Búrfelli í Svarfaðardal, þar tóku þau amma við búsforráðum 1905. Amma var þá tuttugu og þriggja ára en afi tuttugu og níu.
Þau eignuðust sjö börn. Elsta barnið Jón lést nýfæddur. Móðir mín var næst í röðinni.
Æskuheimili ömmu, Hæringsstaðir er næsti bær við Búrfell svo ekki breyttist sjóndeildarhringur hennar mikið við flutningana.
Það var mikil breyting að koma úr fjölmennum systkinahóp á Hæringstöðum í fásinnið á Búrfelli. Hæringstaðasystur voru allar kátar og hláturmildar svo orð var á gert.
Á Búrfelli voru til heimilis auk afa, Jón faðir hans, tvær uppkomnar systur og sú þriðja á fermingaraldri. Móðir afa Ingibjörg Þorkelsdóttir féll frá fimm árum áður og höfðu eldri systurnar staðið fyrir búi hjá föður sínum þar til amma kom á heimilið.
Elsta systirin Jóhanna bjó á Búrfelli alla tíð og lést þar 1939.
Amma var ákaflega falleg kona. Grönn og nett, létt í hreyfingum og hljóp gjarnan við fót. Bein í baki og yfir henni og systrum hennar var einhver reisn þó ekki væru þær háar í loftinu.
Dóttursonur einnar systurinnar sagði eitt sinn að amma sín væri tignarleg. Finnst mér það góð lýsing.
Amma hafði mjög falleg brún augu sem gránuðu með aldrinum, yfir þau kom einhver slykja og fjarræna eins og hún væri að horfa á eitthvað langt í fjarska.
Amma lagði mikið upp úr hreinlæti. Allir áttu að vera hreinir og snyrtilega klæddir og þótti henni við systurnar kærulausar hvað þetta snerti. Okkur fannst hún aftur á móti íhaldssöm í klæðaburði. Kjólarnir hennar allir með svipuðu sniði, ermalangir, náðu niður undir ökla, flestir rósóttir nema sparikjóllinn hann var svartur. Utanyfir var hún oftast í ermalausum léreftsslopp sem kallaður var ermasvunta eða með svuntu til hlífðar. Þessar flíkur voru flestar hvítar eða ljósleitar. Alltaf var hún í svörtum sokkum og sauðskinnsskóm sem hún saumaði sjálf.
Hún var glæsileg þegar hún var komin í peysufötin sín og svarta frakkann utanyfir. En þannig klæddist hún aðeins við hátíðlegustu tækifæri.
Þegar amma fór út á tún var hún alltaf í ljósum kjól með hvíta svuntu og hvítan skýluklýt á höfðinu og lét hann slúta fram yfir ennið til að verða ekki eins og hún sagði “kolmórauð í framan”.
Hún sagðist ekki kæra sig um að fólkið á bæjunum í kring héldi að hún væri einhver púki sem komin væri í flekkin. Svörtu rokk buxurnar sem okkur fundust svo flottar voru henni þyrnir í augum. Það passaði ekki við heyskapinn að líta út eins og draugur.
Ömmu féll sjaldan verk úr hendi. Sem ung kona stóð hún í slætti með piltunum og gaf þeim ekkert eftir.
Sem húsmóðir sá hún um inniverk. Hún átti handsnúna saumavél.
Saumaði föt og bætti og stagaði fyrir heimilisfólk sitt og einnig hljóp hún undir bagga með mágkonu sinni á næsta bæ með saumaskap. Skó saumaði hún og bætti í höndunum.
Hún bjó til sápu úr sóda og feiti sem hún notaði í allan þvottinn sem var þveginn á hlóðum úti við bæjarlæk og skolaður í ísköldu vatninu. Hún skrúbbaði gólfin upp úr sandi og baðstofugólfið var alltaf skínandi hvítt.
Hún mjólkaði kýrnar og í búrinu sínu skildi hún mjólkina, strokkaði, bjó til skyr, smjör og osta. Skyrið hennar og mysuosturinn tók öllu fram að gæðum.
Hún eldaði mat, bakaði brauð og eldbakaða brauðið hennar var engu líkt. Það voru kökur úr rúgmjöli, breiddar út eins og flatkökur, bara þykkari og bakað inni í eldhólfinu í eldavélinni.
Amma hagræddi kökunum með berum höndunum eins og ekkert væri.
Um páskana bakaði amma svo kallaðar kúpur. Það var kringlótt rúgbrauð óseytt. Eitt brauð bakað fyrir hvern og einn heimilismann. Fallega skreitt með munstri sem hún bjó til með skeið.
Nokkrum sinnum sendi hún kúpur til okkar á Dalvík og ég held að ég hafi aldrei smakkað ljúffengara og fallegra brauð.
Í minningunni finn ég ennþá bragðið af grófu mjölinu.
Þó að amma væri dugleg og rösk til verka var hún hæglát og lagði ekki margt til málanna í samræðum. Talaði sjaldan eða aldrei illa um nokkurn mann né var gagnrýnin á menn né málefni. Stundum sagði hún þó “ hann er eitthvað undarlega skrýtinn” eða “það er nú meira farélið á henni.” Þar með hafði hún sagt sína skoðun. Hún skammaði okkur krakkana mjög sjaldan var ótrúlega þolinmóð við okkur, en með lagni tókst henni að skakka leikinn þegar mikið gekk á.
Þegar hlé varð á aðkallandi störfum tók hún rokkinn og spann eða prjónana sem alltaf lágu í seilingarfæri og prjónaði sokka og vettlinga.
Ég átti listilega útprjónaða vetlinga sem hún gaf mér og stundum saumaði hún rósir í handarbökin. Svipaða vetnlinga hef ég séð í uppskriftabókum og kallast þá Skagfirskir rósavettlingar.
Mér varð oft starsýnt á hendurnar á ömmu þegar hún var að prjóna. Mér fannst hún vera eins og vél svo vel léku prjónarnir í höndumum á henni og svo hratt hreifðust fingurnir.
Þegar hún fór á milli bæja eyddi hún ekki tímanum til einskis heldur prjónaði hún og hafði bandhnykilinn í handarkrikanum. Fór ég með henni margar skemmtilegar ferðir þegar hún var að finna Jónu dóttur sína sem bjó á Skeiði. Þá spjölluðum við saman um allt milli himins og jarðar og hún sagði mér frá fólkinu á bæjunum, hverjir væru skyldir mér og hvernig.
Flestir voru auðvitað skildir mér. Amma átti einstaklega stóran frændgarð. Hún var líka mjög minnug og hafði ættfræðina á hreinu. Ég hefði átt að hlusta betur á hana og leggja meira á minnið af því sem hún sagði mér.
Ekki man ég eftir því að amma talaði nokkurntíma um skólagöngu eða hvernig hún lærði að lesa og skrifa, en það kunni hún ágætlega. Skrifaðist á við börnin sín eftir að þau fluttu að heiman. Hún kunni ógrynni af vísum og ljóðum. Hún var mjög söngelsk , raulaði oft við vinnu sína. En hún varð oft mjög sár ef hún heyrði sungið nýtt lag við gamlan teksta sem hún kunni. Hún sagði okkur sögur og ævintýr og einnig hvað hana sem unga stúlku hefði langað til að fara “Vestur með hinu fólkinu” eins og hún orðaði það. En ættingjar hennar höfðu farið til Vesturheims þegar hún var unglingur.
Amma var mjög trúrækin, fór alltaf til kirkju þegar messað var í Urðakirkju. Varð hún að láta bera sig á bakinu yfir Dalsána því engin var brúin, hún kom ekki fyrr en 1936.
Hún var lítið gefin fyrir hesta. Ég minnist þess ekki að hafa séð hana á hestbaki. Hún þjáðist oft af höfuðverk og svima og held ég að það hafi verið ástæðan. Hún var hrædd um að detta af baki í ánni.
Eftir að útvarpið kom sat hún alltaf og hlustaði á messuna á sunnudögum þegar ekki var messað í kirkjunni. Var hún þá með sálmabókina sína á hnjánum og söng með kórnum. Hún lét okkur systurnar sitja hjá sér og var mjög ströng ef við sungum einhverja vitleysu sem stundum kom fyrir.
Síðasta verk hennar á kvöldin var að láta okkur fara með bænirnar okkar, stíga síðan upp á stól og trekkja upp klukkuna sína sem hékk upp á vegg.
Það kom fyrir að heimþráin yfirbugaði mig. Þá tók amma mig við hönd sér, leiddi mig inn í skálann þar sem hún opnaði stóru kistuna sína, fyllti vasa minn af rúsínum. Þurkaði af mér tárin með hnýttri og hrjúfri hendinni og sagði mér frá því þegar hún var lítil stelpa að sitja yfir ánum í Göngustaðakoti.
Amma lifði sannarlega tímana tvenna. Fæddist og lifði mest alla sína ævi í torfbæ þar sem lítið var um nútíma þægindi. Hún var ekki hrifin af öllum breytingum sem urðu í sveitinni, vildi fara rólega í þær.
Það var ekki fyrr en upp úr 1950 að steinhús var byggt á Búrfelli.
Þá var amma komin undir sjötugt. Henni fundust þau umskipti að mörgu leyti góð en saknaði samt gömlu tímanna í bænum sínum. Hún kom nokkrum sinnum í heimsókn til okkar á Dalvík, gisti eina til tvær nætur en ekki var henni rótt ef ófærð spillti áætluðum heimferðartíma hennar.
Amma fór eini sinni í bíó um dagana og hennar lengsta ferðalag var til Akureyrar og það aðeins eini sinni. Þangað er í dag um klukkustundar akstur frá Búrfelli.
Hún elskaði dalinn sinn og þar var hún örugg milli fjallanna háu þar sem hún þekkti hvern klett og hverja þúfu. Amma var íhaldssöm á margt, en æðruleysi hennar, nægjusemi og einlæg ást á náttúrunni og öllu sem grær og lifir hefur reynst mér gott veganesti í lífinu.
Til hennar fórum við systurnar á vorin og vorum hjá hjá henni fram að göngum. Búrfell var okkar Sumarland þar sem við byggðum hugarhallir okkar með hennar hjálp. Aðskilnaðurinn á haustin var alltaf tregafullur.
Um áttrætt fékk amma heilablóðfall. Hún hélt sínum granna vexti og léttleika ótrúlega vel, en minnið brást henni og samferðamenn sína þekkti hún fáa.
Hugur hennar dvaldi löngum í hlíðinni ofan við Göngustaðakot þar sem sólin skein og lyngið angaði alla daga.
Hún bjó síðustu árin hjá Jónu dóttur sinni á Skeiði og þar lést hún 5. Ágúst 1967
Áttatíu og fimm ára að aldri.
Questionnaire
Record type
Keywords