Main information
Gender / Year of Submittee
Kona (1927)
Dating
Day sent: 09.03.2015
Object-related numbers
"Museumnumber b": 2015-1-7
Place
Staður: Illugastaðir, Skagafjörður
Questions / Answers
Allar spurningar
Elísabet á Illugastöðum
Ég hefði ekki getað komið þessum minningum frá Illugastöðum til skila nema bera þær saman við Stefán bróður minn þar sem þær eru hvergi að fá nema í kollinum á honum og svo aðstoðar systkinabarna minna, Elísabetar Stefánsdóttur, Björgvins og Þóreyjar, ásamt Oddnýjar dóttur minnar og Helenu fyrir hönnun og prentun.
[1]
Elísabet Stefánsdóttir á Illugastöðum
[2] tók saman árið 2014.
Elísabet Stefánsdóttir fæddist 5. júní 1888 í Jórvík í Breiðdal. Móðir hennar Mensaldína° Þorsteinsdóttir, andaðist þegar Elísabet var tveggja ára gömul. Ólst hún upp hjá föður sínum, Stefáni Jóhannessyni bónda og landpósti og seinni konu hans, Bergþóru Jónsdóttur. Þau áttu ekki börn. Mensaldína og Stefán eignuðust 13 börn. Sex hafa dáið mjög ung því nafna þeirra er ekki getið að séð verður. Sjö komust til fullorðinsára. Elst af þeim var Anna, þá Guðmundur, Aðalbjörg, Stefanía, Einar (hann dó um 20 ára), Gísli og Elísabet yngst. Fósturbróðir átti hún sem hét Guðmundur Guðmundsson og var yngri en hún og hálfsystur samfeðra sem hét Mensaldrina. Um fermingu fluttist Elísabet með fjölskyldu sinni að Brekkuborg (í sömu sveit).
Um haustið 1910 fór hún til Reykjavíkur og bjó þá hjá Guðmundi bróður sínum og konu hans Ingibjörgu Árnadóttur sem rak þar matsölustað. Elísabet fór þá að læra klæðskerasaum í 2 ár en á kvöldin var hún á Hótel Íslandi og lærði matreiðslu. Sumarið 1911 var hún kaupakona á Völlum á Kjalarnesi.
Eftir seinni veturinn, um vorið, fór hún á skipi til Sauðárkróks og gifti sig 30.maí 1912 Lúðvíki Kemp nágranna sínum úr Breiðdal. Þau bjuggu í leiguhúsnæði á Króknum um tíma. Þá sneið hún og saumaði föt á Lúðvík, væntanlega giftingafötin. Lúðvík var þá verslunarstjóri hjá Christian Popp kaupmanni þar. Elísabet talaði um að hún hafði búist við að verslunarskólagenginn maður hefði viljað stunda verslun – og hefði hún haft löngun til þess.
En það var þá eitthvað annað sem átti eftir fyrir henni að liggja.
--------------------------------------------------
°Nöfnin Mensalder (kk) og Mensalderína eða Mensaldrína (kvk) eru mjög fátíð í íslenskri nafnasögu. Ekki er víst um uppruna en sumir telja hann þýskan en aðrir franskan. Nöfnin koma sjaldan fyrir, helst á Austurlandi í Suður-Múlasýslu. Elísabet kallaði móður sína ávallt Mensaldínu og er það gert hér
Þegar Ludvig Fredrik Popp hætti verslunarrekstri á Króknum og Hofsósi (hann andaðist 1893) tók þá sonur hans Christian við. En vorið 1912 hætti Christian verslunarrekstri í Skagafirði og fluttist til Reykjavíkur og síðan til Danmerkur.
Séra Pétur Ingjaldsson prestur á Skagaströnd segir í eftirmælum um Elísabetu – að hún hafi ekki verið þess fýsandi að hefja búskap – fyrst 2 ár á Hafragili og síðan á Illugastöðum. En hún var eigi sú sem var að víla hlutina fyrir sér, heldur gerði það besta úr. Henni mun stundum hafa verið lífsróðurinn þungur á frumbýlingsárum sínum á Illugastöðum. Elísbet átti styrka skapgerð og haggaði ekki lund.
Oddný, dóttir hennar, var eitthvert sinn í heimsókn hjá henni og kom þar tali þeirra að Oddný spurði hana hvað hún hefði viljað verða. Kannski leikkona? „Nei, ekki leikkona en leikritaskáld“ svaraði hún.
Þegar maður hugsar um uppbyggingu á Illugastöðum á þessum tíma þá fallast manni hendur – hvernig var þetta hægt? Enginn bílvegur – krepputímar 1930 – engar lánastofnanir – þær þá a.m.k. farnar á hausinn – engir peningar til í landinu að minnsta kosti ekki fyrir fólk eins og þau með fullt hús af börnum og tvær hendur tómar. En hjónin á Illugastöðum fóru ekki á hausinn.
Lúðvík vann mikið utan heimilis en stjórn heimilisins hvíldi á herðum Elísabetar. Börnin urðu 9, tvö voru tekin í fóstur af Oddnýju, systur Lúðvíks, og Björgólfi manni hennar. Pétur Stefánsson, hálfbróðir Lúðvíks, fæddur 1925, kom að Illugastöðum 8 ára gamall og ólst þar upp. Hafði þá misst báða foreldra sína með þriggja vikna millibili.
Gömul kona austan af landi? var á heimili þeirra hjóna fyrstu 2-3 árin en þá dó hún. Júlíus, elsta barnið, fæddur 1913, hændist mikið að þessari konu og kallaði hana Úu. Mér er það í minni hvað Elísabet talaði hlýlega um þessa konu þegar hún minntist hennar. Hún sagði mér þá sögu að Lúðvík hefði heitið þessari konu því að ef Elísabet giftist honum, þá skyldi hún verða hjá þeim í ellinni. Ekki veit ég hvort sá hlýleiki stafaði af þeirra viðkynningu eða giftingarmálunum. Það virðist ekki hafa munað um eitt gamalmenni til eða frá. Þessi kona hét Þuríður, veit ekki meira um hana.
Elísabet sagði mér þá sögu að þegar Sigurjón og Margrét byrjuðu að búa á Skefilsstöðum (sömu sveit) byrjuðu þau að búa með fimm gamalmenni á heimilinu – foreldra Margrétar og foreldra Sigurjóns og vinnukonu sem hafði verið á heimili foreldra Sigurjóns.
Maður heldur helst að Elísabet hafi aldrei sofið. Auðvitað unnu allir í þá daga – en það voru ekki allir sem kunnu að vinna úr sinni vinnu og varð þess vegna minna úr. En það kunni Elísabet, með sinni ráðdeild og útsjónarsemi og sínu glaða viðmóti sem fylgdi henni alla tíð.
Það var ekki úr miklu að spila. Byggingarnar gengu fyrir og slétta tún og girða. Þá kom sláttuvélin, sem 2 hestar gengu fyrir og Friðgeir stýrði. Þetta þótti mikil framför.
Það voru 11 manns í heimili 1930, þar af 3 smábörn, og svo verkamenn við byggingarnar sem stóð í um 7 ár– 3-10 manns og kannski fleiri á stundum vikum eða mánuðum saman. Auðvitað hafði hún hjálp - en það var hún sem stjórnaði. Karlmenn unnu ekki heimilisstörf, það bar þá til tíðinda og þótti skrýtið.
Það þurfti mikinn mat. Hann var allur heimatilbúinn. Skepnum var slátrað heima, kjötið saltað og reykt. Mikið var notað hrossakjöt, kindakjöt og kálfakjöt og stundum voru rjúpur veiddar á vetrum. Innmatur allur nýttur, búið til slátur, sviðnir hausar og lappir og búin til sulta og sett í súr. Enginn frystir. Það var aldrei rafmagn á Illugastöðum. Búin til rúllupylsa, kæfa og bjúgu og þau reykt. Oft saltfiskur og nýr fiskur þegar hægt var að ná í hann. Fé sem selt var til slátrunar var rekið til Sauðárkróks til slátrunar þar.
Elísabet hafði uppi margar nýjungar í matargerð. Hún fékk hænur, hvíta Ítali sem kallaðar voru, frá Hellulandi í Skagafirði (um 1930) til að betrumbæta brúnu landnámshænurnar. Þær hvítu þóttu afkastameiri varphænur. Hún sauð niður kjöt í krukkur, ræktaði kartöflur, næpur, gulrófur, rifsber og hvítkál en hvítkál spratt seint og illa. Grænkál ræktaði hún. Það geymdist best niðri í garðinum – gerði ekkert til þó snjóaði yfir það. Fjallagrös voru tínd og mikið notuð í rúgbrauð og grauta. Berjaspretta var mikil á Illugastöðum og mikið tínt og búin til saft og sulta sem og rabbarbarasulta en hún entist allt árið. Elísabet nýtti einnig rabbabarann margvíslega. Hún bjó til grauta, sauð saft og sauð rótarkólfana (hvíta hlutann neðst á leggnum) í sykurlegi niður í krukkur og notaði sem eftirrétt með þeyttum rjóma. Elísabet bjó til afskaplega góðan mat og matargerð hennar rómuð bæði af þeim sem stoppuðu stutt eða voru lengur.
Elísabet var mikill skepnuvinur og umgekkst skepnur með mikilli natni. Ófáum lömbum bjargaði hún á vorin um sauðburðin í kuldatíð þegar kannski gránaði í fjöll. Kindur voru hafðar í girðingu um burð og í húsi þær sem áttu að bera á næstunni ef leit illa út með veður. En það var ekki á vísan að róa, hvorki með veður né kindurnar. Ef varð mjög kalt í veðri var hætt við að lömbin kæmust ekki á spena eftir burð og þá voru líkur á að þau lifðu ekki. Oft var komið með lamb sem sást ekkert lífsmark með. Elísabet tók við því, opnaði bakaraofninn og bjó um það fyrir framan hann. Þegar lambinu fór að hlýna og fóru að fara kippir um það, tók hún lambið og lét það standa í fæturna og hélt við það. Ef það gat pissað þá sagði hún að nú mætti fara með það til ærinnar. Elísabet bar mikla virðingu fyrir kúnum og notaði aldrei orðið „belja“ - fannst það óvirðing við þá dýrategund. Ég held að minnst hafi hún haldið upp á köttinn, hana Karijóku. Ég sá hana ekki oft strjúka henni en þess meira strukum við krakkarnir henni og laumuðum henni stundum undir sængina hjá okkur. Elísabet vildi ekki að kisa rásaði um húsið og laumaði sér þá kannski upp í rúm ef hún sá opnar dyr á svefnherbergi.
Eins og fyrr segir lærði Elísabet karlmannafatasaum. Ekki er vitað hvað hún gat notfært sér það. Hún sagði mér að hún hefði sniðið og saumað föt á Guðmund fósturbróður sinn áður en hann fór til Ameríku (það fréttist aldrei af honum eftir að hann fór til Ameríku). Það þurfti að sníða og sauma á heimilisfólkið. Sonur hennar Stefán, fæddur 1915, sagði mér að hún hefði sagt sér að henni hefði fundist að hún væri hálfnuð með dagsverkið þegar hún var búin að koma krökkunum á fætur. Það þurfti oft að laga og bæta föt, það voru oft göt eða rifur á fötum þeirra, þegar til átti að taka.
Og svo voru það göngur og réttir. Illugastaðir voru áningar- og gististaður fyrir gangnamenn úr Skefilsstaðahreppi, Húnaþingi og Skagafirði í haustsmölun. Það var mikil gleði og spenna sem lá í loftinu að sjá hvernig skepnurnar kæmu af afréttinni og sjá þá árangur erfiðis síns. Svo var það vorsmölun, að smala fé til rúninga. Þá komu Húnvetningar úr Engihlíðarhreppi og smöluðu afréttina í Skrapatungurétt. Þetta var nokkurskonar skemmtireisa – að ég held. Þá komu þeir kvöldið áður að Illugastöðum og gistu (7-8 manns). Eitt vor man ég eftir að þeir stoppuðu áður en þeir komu alveg heim að bænum og einn tók sig út úr hópnum og reið heim í hlað. Það var oddvitinn úr Engihlíðarhreppi, glaðsinna og skemmtilegur náungi. Elísabet fór til dyra. Hann heilsaði með mestu virtum og sagði að þeir félagar sínir hefðu sent sig á undan vegna þess að þeim hafi fundist hann fyrirmannlegastur af þeim. Öðru sinni man ég eftir að Elísabet dansaði úti á hlaði við mektarbónda úr Húnaþingi við músik frá upptrekktum grammofóni sem til var á heimilinu. Rekið var fé í afrétt þar sem fimm hreppar úr Skagafirði áttu aðild að (Skarðshreppur, Sauðárkrókshreppur, Staðarhreppur, Seyluhreppur og Rípurhreppur) og smalaðist það fé að hluta til í Skrapatungurétt í Húnavatnssýslu að hausti. Stefán Magnússon frá Reynistað í Skagafirði sagðist hafa gist á Illugastöðum í 20 ár og hirt fé fyrir Staðarhrepp úr Skrapatungurétt. Þórarinn á Ríp í Hegranesi hirti fé fyrir Rípurhrepp svo lengi sem ég man til. Ég hitti son hans mörgum árum síðar og þegar við – sem sannir Íslendingar – vorum búin að segja hvort öðru hvaðan við værum og hverra manna, sagði ég honum að eini maðurinn sem hefði komið að Illugastöðum og tekið upp nesti sitt og borðað hefði verið Þórarinn á Ríp. Þá hló hann lengi og sagði svo að þetta myndi passa. Hann trúði nefnilega engum til að elda ofan í sig nema henni mömmu.
Í haustgöngum komu gangnamenn úr Skefilsstaðahreppi að Illugastöðum kvöldið áður en smalað var og gistu. Kannski var þetta smá skemmtiferð í leiðinni að hittast kvöldið áður. Á Illugastöðum ríkti alltaf gleði meðal gangnamanna og allir velkomnir. Vín var aldrei haft um hönd.
Elísabet og Lúðvík fluttu frá Illugastöðum vorið 1947. Þá var ekki búið þar næstu tvö árin. Eftir að þau fóru þaðan komu gangnamenn úr Skefilsstaðahreppi, hver frá sínum bæ að morgni og hittust á Illugastöðum, því þaðan var fé smalað til réttar í Bakkarétt.
Þá orti Sigurjón á Skefilsstöðum:
Drúpir hér við dyraskör dapur gangnaskarinn. Elísabet með bros á vör burt er héðan farin.
Ýmsar sögur. Það komu oft gestir að Illugastöðum því þá lá þjóðleið þar um af gangandi fólki og á hestum milli Sauðárkróks, Skagastrandar og Blönduóss. Enginn bílvegur kominn fyrr en um 1935 og bílaeign landsmanna ekki mikil fyrr en um 1940 þegar Íslendingar fóru að hagnast á stríðinu. Það voru aldrei teknir peningar á bæjum fyrir mat eða gistingu. Það var ekki til siðs.
Einu sinn sem oftar komu næturgestir að Illugastöðum, hraktir og kaldir, í vonskuveðri um hávetur. Voru á leið frá Sauðárkróki til Skagastrandar. Þurfti að þurrka af þeim öll klæði, yst sem innst. Daginn eftir þegar gestirnir skyldu halda af stað var húfan af einum gestinum rennblaut á snaga í forstofunni - hafði gleymst þar kvöldið áður. Þegar gesturinn sem hét Steindór Árnason, ættaður frá Höfnum á Skaga, var að láta á sig rennblauta húfuna þreif Elísabet hana af honum og tók af sér ullarsjal sem hún var með á herðunum og vafði því um höfuðið á honum. Rúmum 50 árum síðar hringdi Steindór til hennar og bað um að fá að koma í heimsókn og þakka henni lífgjöfina. Þegar leið á ferðina til Skagastrandar kom þvílíkt hörkufrost og illveður að þeir komust þangað við illan leik og hann aldrei komist þangað með blauta húfu á höfðinu sagði hann.
Elísabet kenndi okkur að lesa og fannst það ábyggilega ekki skemmtilegt. Hún benti mér á stafina með bandprjóni því hún var annars að prjóna og átti það til að sofna. Þá hætti ég að lesa en þá vaknaði hún alltaf. Bókin hét Heimkoman eftir Elinborgu Lárusdóttur. Ég hef ekki séð þá bók síðan.
Það er ekki hægt að skrifa svo um Illugastaði frá þessum árum að ekki sé minnst á Baldur. Hann var okkur krökkunum svo mikið og allar sendiferðirnar sem hann fór fyrir heimilið.
Baldur Eyjólfsson var fæddur 1882. Hann var póstur í sveitinni. Dvaldi hann oft á Illugastöðum á milli ferða en átti annars lögheimili í Hvammi (sömu sveit). Hann var uppeldisbróðir Ragnheiðar Eggertsdóttur prestsfrúar í Hvammi. Hann átti einn son sem hét Eggert. Móðir Eggerts hét Hólmfríður Halldórsdóttir. Baldur og Hólmfríður skildu eftir stutta sambúð. Baldur var bráðgreindur og skáld, bróðir Höllu skáldkonu á Laugabóli við Ísafjarðardjúp. Hún orti mörg ljóðin við lög Sigvalda Kaldalóns, nágranna síns og hann samdi mörg lögin við kvæðin sem hún orti og kom með til hans. Baldur var mikill fagurkeri og sagði okkur krökkunum frá fegurðinni og blómunum og gróðrinum. Við krakkarnir hændust mikið að honum og hann var alltaf mikill aufúsugestur allra á heimilinu. Eitt sinn – ég var lítil þá – var ég með Baldri eitthvað úti við á Illugastöðum. Það var dimmt í lofti og dökk skýin hrönnuðust um loftið. Ég varð hrædd. Við lögðumst á jörðina og horfðum upp í loftið. Hann benti mér á allskonar kynjamyndir sem mynduðust í skýjunum og liðu hjá og hann sagði mér frá mikilleik þessa fyrirbæris. Öðru sinni man ég eftir að ég var lítil og fór að hugsa um að af því að hann væri svona mikið eldri en ég þá myndi hann deyja á undan mér - varð mjög hrygg og bar þetta upp við hann. Þá sagði hann „Elskan mín, þegar ég dey þá sigli ég út í sólina“. Ég lét huggast – sá hann fyrir mér svífandi á sólroðnu skýi uppi á himninum, var ánægð að vita af honum þar. Alltaf gat hann með sínum góðu gáfum útskýrt veruleikann fyrir okkur krökkunum og sýnt okkur fegurðina í öllum hlutum.
Ragna, dóttir Elísabetar, fædd 1914, sagði þessa sögu frá sinni fyrstu kirkjuferð. Hún og Júlíus, bróðir hennar, fæddur 1913, höfðu verið sett á hest girtum kvensöðli og þau bundin með trefli við söðul-sveifina. Þau mótmæltu hástöfum að vera bundin en fengu engu um ráðið. Baldur teymdi en Elísabet reið á eftir til að sjá um að allt færi vel. Rögnu var það minnistætt hvað Júlíus var með fína húfu – matrósahúfu – með borðum og blárri snúru. Húfan fauk af honum og lenti í polli á veginum. Júlíus öskraði ógurlega. Baldur lægði öldurnar, fór af baki, sótti húfuna og þerraði af henni og hún var jafngóð eftir.
Baldur heyjaði handa hestum sínum á Atlastöðum, eyðibýli skammt frá Hvammi. Hann þurfti að fara í póstferð. Systkinin, Júlíus og Ragna, lofuðu að sjá um heyið, snúa því og setja í föng. Það var sunnudagur og messudagur í Hvammi. Elísabet sagði þeim að þá yrðu þau að fara til kirkju. Þau yrðu ekki þarna á næsta leiti án þess að mæta í kirkjuna. Það fóru alltaf einhverjir af hverjum bæ, ef hægt var, ef messað var í Hvammi. Þau sögðust ekki hafa tíma til þess. Þá sagði hún að þau færu ekki neitt í heyskapinn. Þá samþykktu þau að fara í kirkjuna. Það var til siðs að fara í betri föt þegar gengið var til kirkju en í þetta sinn fór Ragna í reiðbuxum með svipuna í stígvélinu. Þetta hneykslaði mektarfrú sem var í kirkjunni og hún fussaði á hana.
Halaveðrið 7.-8. febrúar 1925 varð mörgum að fjörtjóni og olli miklum skaða á sjó og landi. Tveir togarar fórust á Halamiðum og með þeim um 30 manns. Fé var látið út á daginn og haldið til beitar, víða þurfti að spara hey. Besta veður var um morguninn 7. febrúar. En þá sagði Elísabet að féð skyldi ekki látið út – og það varð svo. Snögglega eftir hádegi brast á þvílíkt fárveður að þeir sem áttu fé sitt úti og ætluðu að fara að koma því í hús fengu ekki við neitt ráðið, féð hrakti undan veðrinu. Það varð víða mikill fjárskaði þar sem þessi bylur gekk yfir. Enginn veit hvað Elísabet sá eða vissi frekar en aðrir um komu þessa fárviðris.
Það kom grein í sunnudagsblaði Tímanns í nóvember 1969 sem var skrifuð upp eftir Elísabetu og hét: Kynni mín af Tóarsels-Skottu, Miklabæjar Sólveigu og Þorgeirsbola. Greinin birtist líka í Lögbergi-Heimskringlu í Kanada í apríl 1970. Ekki veit ég hvað hún trúði mikið á þessi fyrirbrigði en hún sagði frá því eins og það kom henni fyrir sjón og huga. Hún sagði mér söguna af Þorgeirsbola. Það var um nótt og henni fannst hún vera vakandi í rúmi sínu en ekki geta hreyft sig. Þá heyrði hún nautsöskur í fjarska sem færðist nær og fór framhjá húsinu og dó svo út í fjarska. Hún heyrði fótatak nautsins þegar það fór framhjá húsinu þar sem marraði í snjónum. Auðvitað var enginn nautpeningur úti um miðja nótt og allt á kafi í snjó. Hún vissi strax að þetta myndi vera Þorgeirsboli og bjóst við gestakomu daginn eftir. Boli þessi var ættarfylgja. Nokkuð var að daginn eftir kom gestur að Illugastöðum sem var af þessari ætt. Svona sagði hún mér frá löngu áður og er þessi frásögn í aðalatriðum eins og sú sem birtist í sunnudagsblaði Tímans í nóvember 1969.
Lúðvík var viðræðugóður og oft skemmtinn í tali. Hann hafði þann sið að ef honum ekki líkaði talið, brá hann á það ráð að hann þóttist ekki heyra. Viðmælandi hans snéri sér þá eitthvert sinn til Elísabetar og spurði hana hvenær Lúðvík hefði byrjað að heyra svona illa. „O, hann hefur nú heyrt svona síðan ég kynntist honum fyrst“ svaraði hún.
Það var alltaf gleði og kátína þar sem Elísabet var. Hún hafði góða frásagnarhæfileika – breytti kannski aðeins söguefninu til að fá meiri gleði í frásögnina. Dótturdætur Elísabetar, Elísabet og Þórey, dvöldu yfir sumarmánuðina á Illugastöðum þegar þær voru í æsku. Það voru komnir gestir að Illugastöðum og mikið talað og hlegið og húsmóðirin hrókur alls fagnaðar. Hún sagði sögu þar sem þær þekktu til og stóðu sitt hvoru megin við hana og toguðu í pilsið hennar. Hún bandaði þeim frá sér. Þegar gestirnir voru farnir sögðu þær við ömmu sína; „Já en amma, sagan var ekki svona“. „Uss það hefur enginn gaman af að heyra söguna eins og hún var“ svaraði hún.
Þegar Elísabet og Lúðvík fluttu frá Illugastöðum 1947 fóru þau fyrst til Akureyrar í 2 ár og síðan til Skagastrandar í 16 ár og þá til Reykjavíkur.
Síðustu ár Elísabetar dvaldi hún á hjúkrunardeild á Vífilsstöðum, þar af síðasta árið alveg rúmliggjandi. Hún lá á margbýli. Einn morgunn þegar verið var að búa um rúmin reis hún upp við dogg og sagði „Ég er að fara í ferðalag“. Þessu var ekki ansað en þegar komið var að rúminu hennar og átti að fara að búa um var hún dáin. Hún dó 1. ágúst 1984 og jörðuð á Sauðárkróki 8. ágúst.
Félagsstörf Elísabetar hjá Kvenfélagi Skefilsstaðahrepps 1935-1947
Þórey S. Guðmundsdóttir tók saman árið 2014.
Ekki er mögulegt að hætta umfjöllun um Elísabetu án þess að minnast á það mikla félagsstarf sem hún innti af hendi sem forstöðukona (formaður) Kvenfélags Skefilsstaðahrepps jafnframt því að stjórna stóru heimili, stýra búskap og öllu því sem þar fylgdi í þá daga.
Skýrsla Kvenfélags Skefilsstaðahrepps 1926
Þetta yfirlit um stofnun og markmið Kvenfélagsins í Skefilsstaðahreppi er skýrsla félagsins sem er tekin úr ritinu HLÍN, Ársriti íslenskra kvenna, frá árinu 1926. (Stafsetningu haldið). Í þessu riti komu gjarna fram skýrslur kvenfélaga innan Kvenfélagasambands Íslands sem voru fluttar eða sendar á Landsfundina. Útgefandi og ritstjóri þessa rits var Halldóra Bjarnadóttir á Blönduósi.
„Kvenfjelag Skefilsstaðahrepps í Laxárdal í Skagafjarðarsýslu var stofnað árið 1908 af 15 konum. – Tilgangur fjelagsins er að gleðja og styrkja fátæka eftir því sem efnin leyfa og hefir það mestmegnis verið gert með því að gefa fatnað og annað það sem mest þörf var fyrir í það og það skiptið.
Einum fátæklingi gaf fjelagið kú. Eitt sinn gaf það fátækri konu, sem lá á spítala, dálitla peningaupphæð og nú síðastliðið vor gaf það fjölskyldu, húsmóðurinni og 4 börnum, alfatnað þar sem fjölskyldan hafði lent í bruna og misst allt sitt.– Hvammskirkju gaf fjelagið ljósahjálm sem kostaði 300.00 kr. Þá hefur það gefið nokkrar smáupphæðir, svo sem 50. kr. til berklahælisins að Kristsnesi og 60.00 kr. til ljósalækninga. – Árið 1911 stofnaði fjelagið sjóð og var stofnféð 30.00 kr. sem nokkrar fjelagskonur gáfu. Sjóður þessi heitir „Minningarsjóður“ og dregur nafn af því að 4 bestu félagar okkar dóu árinu áður. Sjóður þessi er nú orðinn 962.00 kr. og á að verja honum til styrktar fátækum ekkjum í Skefilsstaðahreppi. Að þessu fósturbarni hlynnum við eftir mætti. Ein kona, Sigríður Ásgeirsdóttir á Fossi, gaf sjóðnum 100.00 kr. og önnur kona gaf 50.00 kr.
Við síðustu reikningsskil var sjóður kvenfjelagsins 424.00 kr. og í Eimskipafélagi Íslands 75.00 kr. og eru þá eignirnar upptaldar.
Til að afla okkur peninga höfum við oftast haldið samkomur einu sinni á ári og þá stöku sinnum hlutaveltur, fyrirlestra og dans; höfum við þá selt kaffi og þessháttar og fengið nokkuð fyrir, því allt sem til þess þurfti gáfu konur út úr búum sínum.Okkar kærustu og ánægjulegustu dagar eru þegar við komumsaman á fundi. Má segja með sanni að þá er glatt á hjalla. Við höldum fundina hjá fjelagskonum á víxl og er óhætt að segja að húsmóðirin tekur þá ekki af verri endanum. Bændurnir bjóða okkur velkomnar og horfa ekki í þótt eitthvað töluvert eyðist. - En verst er hve erfitt við eigum með að koma saman, það er svo langt á milli okkar og víða ekki nema húsmóðirin ein af konum til á heimilinu. Stundum svo langt á fundarstaðinn að ekki er hægt að komast heim að kvöldi og verður þetta til þess að við höldum færri fundi en við vildum. Þetta dregur úr starfsemi okkar. – Árstillag fjelagskvenna er ein króna. - fjelagar oftast í kringum 20.“ Tilvitnun lýkur.
Í eftirfarandi kafla um félagsstörf Elísabetar er stuðst við fundagerðarbækur Kvenfélags Skefilsstaðahrepps þann tíma sem Elísabet er starfandi með félaginu og þegar hún verður forstöðukona (formaður) félagsins árið 1935 til 1947 er hún segir af sér hlutverki forstöðukonu. Miklar þakkir eiga skjalaverðir í Héraðssafni Skagfirðinga skilið að finna fyrir mig fundargerðabók Kvenfélagsins og senda mér úrdrátt af árunum sem Elísabet var forstöðukona þess.
Elísabet Stefánsdóttir var skráður félagi í Kvenfélagi Skefilsstaðahrepps 1912 og þá búsett á Hafragili. Sama ár er henni falið ásamt tveimur öðrum konum að sjá um bakstur vegna balls 1. september það ár. Sennilega hefur hún sagt sig úr félaginu um 1915 og gengur ekki í það aftur fyrr en 1919 eða 1920, þá búsett á Illugastöðum. Væntanlega ekki séð sér fært að vinna fyrir félagið þar sem hún var að flytja búferlum.
Á fundi 1. júní 1935 var Elísabet kosin forstöðukona félagsins með öllum atkvæðum en ekki er séð í fundarbókum hvort hún hafi áður setið í stjórn félagsins en eins og áður er getið gekk hún aftur í félagið 1919 eða 1920. Áður er getið um tilgang félagsins við stofnun þess en breyttir tímar breyta líka áherslum innan settra marka í stofnskrá félagsins. Eins og oft vill verða hvíla störf og að koma með hugmyndir að starfsemi félagsins hverju sinni á herðum forstöðukonu og er margoft tekið fram í fundargerðum félagsins hver bar fram tillögur af ýmsu tagi.
Félagið stóð fyrir margvíslegri starfsemi og styrkti ýmis framfaramál. Það stóð fyrir böllum og skemmtisamkomum allt frá 1918, bögglauppboðum og hlutaveltum og seldi kaffi við réttir og á samkomunum til að afla fjár. Yfirleitt er ekki getið um hvaða konur sáu um hverja samkomu, en engu að síður var oft skipuð nefnd til verka.
Á þriðja áratug aldarinnar eftir að Elísabet var orðin forstöðukona félagsins kom hún með þá tillögu að félagið keypti spunavél og var ákveðið að vélin gengi á milli félagskvenna fyrir örlitla greiðslu. Einnig var keypt prjónavél 1946 sem skyldi einnig ganga á milli félagskvenna.
Þegar þessar vélar voru á Illugastöðum spann Stefán, sonur Elísabetar, gjarna á spunavélina og einnig prjónaði hann á prjónavélina.
Elísabet kom með margar tillögur sem framfaraspor og reyndu konur í Skefilsstaðahreppi t.d. fyrir sér með margvísleg nýmæli eins og að rækta korn fyrir hænsni (1937). Í hennar tíð stóð félagið fyrir því að halda námskeið í hannyrðum fyrir ungar stúlkur í sveitinni og fengu Margréti Björnsdóttur í Hvammkoti til að leiðbeina. Námskeiðin voru haldin nokkur ár í röð og greiddi félagið kennslukostnaðinn. Margrét sýndi afurðir námskeiðs á aðalfundi sem haldinn var á Illugastöðum (1939).
Að frumkvæði Elísabetar sótti félagið um styrk frá Búnaðarsambandi Skagfirðinga til að rækta grænmeti (1938). Búnaðarsambandið bauð einnig félaginu að senda konu á námskeið um matreiðslu á grænmeti.
Félagið stofnaði minningarsjóð um prestshjónin í Hvammi, séra Arnór Árnason og Ragnheiði Eggertsdóttur og skyldi honum varið til styrktar góðra verka. Kvenfélagið gaf kr. 200.00 í stofnsjóð (1938). Á fundi árið 1940 var ákveðið að styrkja fjölskylduna á Akri en hún hafði lent í eldsvoða um sumarið og misst mikið. Þakkir bárust frá fjölskyldunni á næsta ári, 1941, í ljóðum og var lesið upp á aðalfundi sama ár. Árið 1942 lagði Elísabet til að félagið gæfi fyrir vinnustofu á Kristneshæli að upphæð rúmar 100.00 kr. og var það samþykkt. Árið 1943 var ákveðið á fundi að segja sig úr Sambandi norðlenskra kvenna en ganga í Samband skagfirskra kvenna í staðinn. Elísabet hafði tekið þátt í nokkrum sambandsfundum norðlenskra kvenna (á Akureyri, Sauðárkróki og Blönduósi) en áleit að félagið ætti betur samleið með skagfirskum konum.
Elísabet forstöðukona kom fram með tillögu árið 1945 að félagið legði til fjárupphæð til Kvennaheimilisins Hallveigarstaða – kr. 500.00. Þakkarbréf barst frá stjórn Hallveigarstaða árið eftir.
Skemmtisamkomur félagsins voru yfirleitt haldnar að vori á pressetrinu Hvammi. Samkomurnar skiluðu nokkrum arði frá kaffisölu og hlutaveltum og árið 1944 ákvað félagið undir stjórn Elísabetar að byggja samkomuhús. Safnað var í sérstakan sjóð vegna byggingarinnar og var gerður samningur við Sigurjón Jónasson, bónda á Skefilsstöðum til 10 ára um land undir samkomuhúsið. Reistur var „skáli“ árið eftir. Allur kostnaður hafði verið greiddur upp við lok byggingar.
Í þessum skála voru böllin, bögglauppboðin, hlutavelturnar og kaffisalan haldin eftir það við mikinn mannfögnuð og stundum voru kvenfélagsfundirnir haldnir þar. Á böllunum var siður að Elísabet og Jónas bóndi á Hafragili hæfu skemmtunina með dansi og síðan gátu aðrir komið á eftir. Eitt sinn tafðist Elísabet eitthvað og harmonikkan þegar þanin svo að dætur Rögnu, Elísabet og Þórey, sem voru í sveit hjá ömmu sinni, voguðu sér út á gólfið og hófu þannig dansleikinn fyrir forstöðukonuna Elísabetu. Eftir hverju var svo sem að bíða þegar músikkin var hafin og fólkið beið eftir að komast af stað í dansinn.
Eins og fram hefur komið að framan voru fundir haldnir á bæjum til skiptis. Í fundargerðum félagsins er tekið fram hvar hver fundurinn var. Má þar nefna á Sævarlandi 1935, Hóli 1936 Gauksstöðum 1937, Hvammi 1938, Fossi 1938, Illugastöðum 1939, Hvalsnesi 1939, Fossi 1940, Hóli 1941, Hvammkoti 1941, Hvammi 1942, Herjólfsstöðum 1942 , Hrauni 1943, Fossi 1944, Akri 1945, Skálanum 1945, Selá 1946, Þorbjargarstöðum 1946, og í Skálanum á Skefilsstöðum 1947. Allt fóru þessar konur á hestum, stundum í misjöfnum veðrum, og þær sem komu lengst að þurftu jafnvel að gista.
Þann 1. júní 1947 segir Elísabet sig úr félaginu og segir af sér starfi forstöðukonu, væntanlega vegna þess að hún var að bregða búi og flytja frá Illugastöðum, og færðu félagskonur henni bestu þakkir fyrir vel unnin störf. Hafði hún þá verið forstöðukona félagsins í 12 ár jafnframt því að standa fyrir stóru búi.
Elísabet gekk í Kvenfélagið í Höfðakaupstað (Skagaströnd) fljótlega eftir að hún flutti þangað en mun ekki hafa verið í því í mörg ár.
Skírnarfonturinn í Heydalakirkju
Elísabet hafði ætíð í huga markmið og tilgang kvenfélaganna að hjálpa, styðja og styrkja aðra eftir föngum, þó að hún væri flutt til Reykjavíkur og komin úr nánu sambandi við félagsskapinn. Hennar uppeldisstaður í Breiðdalnum var henni ætið kær og vildi hún gjarna gera eitthvað líka fyrir þessa sveit æskunnar. Kvenfélög um allt land voru að styðja kirkjurnar í sinni sveit, styrkja þær og gefa þeim gjafir. Hún fékk þá hugmynd að gaman væri að gefa eitthvað til kirkjunnar í hennar æskusveit, Heydalakirkju, til minningar um þá sem voru henni kærastir í æsku. Ákvað hún að það skildi vera skírnarfontur sem stæði veglega í kirkjunni.
Á hann er letrað:
Smiður, Jóhann Björnsson, nemandi Ríkharðs Jónssonar.
Skálin: Hreinn Jóhannsson gullsmiður sonur Jóhanns.
„Gjöf til Heydalakirkju frá Elísabetu Kemp frá Jórvík
Til minningar um foreldra hennar, Stefán Jóhannesson og Mensaldrínu Þorsteinsdóttur og stjúpu hennar Bergþóru Jónsdóttur“
Á skálinni stendur Heydalakirkja 1977.
Dvalarstaðir Elísabetar Stefánsdóttur
Jórvík, 1888-1910
Reykjavik, 1910-1912
Sauðarkrókur, 1912
Hafragil, 1912-1914
Illugastaðir, 1914-1947
Akureyri, 1947-1949
Skagaströnd, 1949-1965
Reykjavik 1965-1984
Elísabet á Illugastöðum
Ég hefði ekki getað komið þessum minningum frá Illugastöðum til skila nema bera þær saman við Stefán bróður minn þar sem þær eru hvergi að fá nema í kollinum á honum og svo aðstoðar systkinabarna minna, Elísabetar Stefánsdóttur, Björgvins og Þóreyjar, ásamt Oddnýjar dóttur minnar og Helenu fyrir hönnun og prentun.
[1]
Elísabet Stefánsdóttir á Illugastöðum
[2] tók saman árið 2014.
Elísabet Stefánsdóttir fæddist 5. júní 1888 í Jórvík í Breiðdal. Móðir hennar Mensaldína° Þorsteinsdóttir, andaðist þegar Elísabet var tveggja ára gömul. Ólst hún upp hjá föður sínum, Stefáni Jóhannessyni bónda og landpósti og seinni konu hans, Bergþóru Jónsdóttur. Þau áttu ekki börn. Mensaldína og Stefán eignuðust 13 börn. Sex hafa dáið mjög ung því nafna þeirra er ekki getið að séð verður. Sjö komust til fullorðinsára. Elst af þeim var Anna, þá Guðmundur, Aðalbjörg, Stefanía, Einar (hann dó um 20 ára), Gísli og Elísabet yngst. Fósturbróðir átti hún sem hét Guðmundur Guðmundsson og var yngri en hún og hálfsystur samfeðra sem hét Mensaldrina. Um fermingu fluttist Elísabet með fjölskyldu sinni að Brekkuborg (í sömu sveit).
Um haustið 1910 fór hún til Reykjavíkur og bjó þá hjá Guðmundi bróður sínum og konu hans Ingibjörgu Árnadóttur sem rak þar matsölustað. Elísabet fór þá að læra klæðskerasaum í 2 ár en á kvöldin var hún á Hótel Íslandi og lærði matreiðslu. Sumarið 1911 var hún kaupakona á Völlum á Kjalarnesi.
Eftir seinni veturinn, um vorið, fór hún á skipi til Sauðárkróks og gifti sig 30.maí 1912 Lúðvíki Kemp nágranna sínum úr Breiðdal. Þau bjuggu í leiguhúsnæði á Króknum um tíma. Þá sneið hún og saumaði föt á Lúðvík, væntanlega giftingafötin. Lúðvík var þá verslunarstjóri hjá Christian Popp kaupmanni þar. Elísabet talaði um að hún hafði búist við að verslunarskólagenginn maður hefði viljað stunda verslun – og hefði hún haft löngun til þess.
En það var þá eitthvað annað sem átti eftir fyrir henni að liggja.
--------------------------------------------------
°Nöfnin Mensalder (kk) og Mensalderína eða Mensaldrína (kvk) eru mjög fátíð í íslenskri nafnasögu. Ekki er víst um uppruna en sumir telja hann þýskan en aðrir franskan. Nöfnin koma sjaldan fyrir, helst á Austurlandi í Suður-Múlasýslu. Elísabet kallaði móður sína ávallt Mensaldínu og er það gert hér
Þegar Ludvig Fredrik Popp hætti verslunarrekstri á Króknum og Hofsósi (hann andaðist 1893) tók þá sonur hans Christian við. En vorið 1912 hætti Christian verslunarrekstri í Skagafirði og fluttist til Reykjavíkur og síðan til Danmerkur.
Séra Pétur Ingjaldsson prestur á Skagaströnd segir í eftirmælum um Elísabetu – að hún hafi ekki verið þess fýsandi að hefja búskap – fyrst 2 ár á Hafragili og síðan á Illugastöðum. En hún var eigi sú sem var að víla hlutina fyrir sér, heldur gerði það besta úr. Henni mun stundum hafa verið lífsróðurinn þungur á frumbýlingsárum sínum á Illugastöðum. Elísbet átti styrka skapgerð og haggaði ekki lund.
Oddný, dóttir hennar, var eitthvert sinn í heimsókn hjá henni og kom þar tali þeirra að Oddný spurði hana hvað hún hefði viljað verða. Kannski leikkona? „Nei, ekki leikkona en leikritaskáld“ svaraði hún.
Þegar maður hugsar um uppbyggingu á Illugastöðum á þessum tíma þá fallast manni hendur – hvernig var þetta hægt? Enginn bílvegur – krepputímar 1930 – engar lánastofnanir – þær þá a.m.k. farnar á hausinn – engir peningar til í landinu að minnsta kosti ekki fyrir fólk eins og þau með fullt hús af börnum og tvær hendur tómar. En hjónin á Illugastöðum fóru ekki á hausinn.
Lúðvík vann mikið utan heimilis en stjórn heimilisins hvíldi á herðum Elísabetar. Börnin urðu 9, tvö voru tekin í fóstur af Oddnýju, systur Lúðvíks, og Björgólfi manni hennar. Pétur Stefánsson, hálfbróðir Lúðvíks, fæddur 1925, kom að Illugastöðum 8 ára gamall og ólst þar upp. Hafði þá misst báða foreldra sína með þriggja vikna millibili.
Gömul kona austan af landi? var á heimili þeirra hjóna fyrstu 2-3 árin en þá dó hún. Júlíus, elsta barnið, fæddur 1913, hændist mikið að þessari konu og kallaði hana Úu. Mér er það í minni hvað Elísabet talaði hlýlega um þessa konu þegar hún minntist hennar. Hún sagði mér þá sögu að Lúðvík hefði heitið þessari konu því að ef Elísabet giftist honum, þá skyldi hún verða hjá þeim í ellinni. Ekki veit ég hvort sá hlýleiki stafaði af þeirra viðkynningu eða giftingarmálunum. Það virðist ekki hafa munað um eitt gamalmenni til eða frá. Þessi kona hét Þuríður, veit ekki meira um hana.
Elísabet sagði mér þá sögu að þegar Sigurjón og Margrét byrjuðu að búa á Skefilsstöðum (sömu sveit) byrjuðu þau að búa með fimm gamalmenni á heimilinu – foreldra Margrétar og foreldra Sigurjóns og vinnukonu sem hafði verið á heimili foreldra Sigurjóns.
Maður heldur helst að Elísabet hafi aldrei sofið. Auðvitað unnu allir í þá daga – en það voru ekki allir sem kunnu að vinna úr sinni vinnu og varð þess vegna minna úr. En það kunni Elísabet, með sinni ráðdeild og útsjónarsemi og sínu glaða viðmóti sem fylgdi henni alla tíð.
Það var ekki úr miklu að spila. Byggingarnar gengu fyrir og slétta tún og girða. Þá kom sláttuvélin, sem 2 hestar gengu fyrir og Friðgeir stýrði. Þetta þótti mikil framför.
Það voru 11 manns í heimili 1930, þar af 3 smábörn, og svo verkamenn við byggingarnar sem stóð í um 7 ár– 3-10 manns og kannski fleiri á stundum vikum eða mánuðum saman. Auðvitað hafði hún hjálp - en það var hún sem stjórnaði. Karlmenn unnu ekki heimilisstörf, það bar þá til tíðinda og þótti skrýtið.
Það þurfti mikinn mat. Hann var allur heimatilbúinn. Skepnum var slátrað heima, kjötið saltað og reykt. Mikið var notað hrossakjöt, kindakjöt og kálfakjöt og stundum voru rjúpur veiddar á vetrum. Innmatur allur nýttur, búið til slátur, sviðnir hausar og lappir og búin til sulta og sett í súr. Enginn frystir. Það var aldrei rafmagn á Illugastöðum. Búin til rúllupylsa, kæfa og bjúgu og þau reykt. Oft saltfiskur og nýr fiskur þegar hægt var að ná í hann. Fé sem selt var til slátrunar var rekið til Sauðárkróks til slátrunar þar.
Elísabet hafði uppi margar nýjungar í matargerð. Hún fékk hænur, hvíta Ítali sem kallaðar voru, frá Hellulandi í Skagafirði (um 1930) til að betrumbæta brúnu landnámshænurnar. Þær hvítu þóttu afkastameiri varphænur. Hún sauð niður kjöt í krukkur, ræktaði kartöflur, næpur, gulrófur, rifsber og hvítkál en hvítkál spratt seint og illa. Grænkál ræktaði hún. Það geymdist best niðri í garðinum – gerði ekkert til þó snjóaði yfir það. Fjallagrös voru tínd og mikið notuð í rúgbrauð og grauta. Berjaspretta var mikil á Illugastöðum og mikið tínt og búin til saft og sulta sem og rabbarbarasulta en hún entist allt árið. Elísabet nýtti einnig rabbabarann margvíslega. Hún bjó til grauta, sauð saft og sauð rótarkólfana (hvíta hlutann neðst á leggnum) í sykurlegi niður í krukkur og notaði sem eftirrétt með þeyttum rjóma. Elísabet bjó til afskaplega góðan mat og matargerð hennar rómuð bæði af þeim sem stoppuðu stutt eða voru lengur.
Elísabet var mikill skepnuvinur og umgekkst skepnur með mikilli natni. Ófáum lömbum bjargaði hún á vorin um sauðburðin í kuldatíð þegar kannski gránaði í fjöll. Kindur voru hafðar í girðingu um burð og í húsi þær sem áttu að bera á næstunni ef leit illa út með veður. En það var ekki á vísan að róa, hvorki með veður né kindurnar. Ef varð mjög kalt í veðri var hætt við að lömbin kæmust ekki á spena eftir burð og þá voru líkur á að þau lifðu ekki. Oft var komið með lamb sem sást ekkert lífsmark með. Elísabet tók við því, opnaði bakaraofninn og bjó um það fyrir framan hann. Þegar lambinu fór að hlýna og fóru að fara kippir um það, tók hún lambið og lét það standa í fæturna og hélt við það. Ef það gat pissað þá sagði hún að nú mætti fara með það til ærinnar. Elísabet bar mikla virðingu fyrir kúnum og notaði aldrei orðið „belja“ - fannst það óvirðing við þá dýrategund. Ég held að minnst hafi hún haldið upp á köttinn, hana Karijóku. Ég sá hana ekki oft strjúka henni en þess meira strukum við krakkarnir henni og laumuðum henni stundum undir sængina hjá okkur. Elísabet vildi ekki að kisa rásaði um húsið og laumaði sér þá kannski upp í rúm ef hún sá opnar dyr á svefnherbergi.
Eins og fyrr segir lærði Elísabet karlmannafatasaum. Ekki er vitað hvað hún gat notfært sér það. Hún sagði mér að hún hefði sniðið og saumað föt á Guðmund fósturbróður sinn áður en hann fór til Ameríku (það fréttist aldrei af honum eftir að hann fór til Ameríku). Það þurfti að sníða og sauma á heimilisfólkið. Sonur hennar Stefán, fæddur 1915, sagði mér að hún hefði sagt sér að henni hefði fundist að hún væri hálfnuð með dagsverkið þegar hún var búin að koma krökkunum á fætur. Það þurfti oft að laga og bæta föt, það voru oft göt eða rifur á fötum þeirra, þegar til átti að taka.
Og svo voru það göngur og réttir. Illugastaðir voru áningar- og gististaður fyrir gangnamenn úr Skefilsstaðahreppi, Húnaþingi og Skagafirði í haustsmölun. Það var mikil gleði og spenna sem lá í loftinu að sjá hvernig skepnurnar kæmu af afréttinni og sjá þá árangur erfiðis síns. Svo var það vorsmölun, að smala fé til rúninga. Þá komu Húnvetningar úr Engihlíðarhreppi og smöluðu afréttina í Skrapatungurétt. Þetta var nokkurskonar skemmtireisa – að ég held. Þá komu þeir kvöldið áður að Illugastöðum og gistu (7-8 manns). Eitt vor man ég eftir að þeir stoppuðu áður en þeir komu alveg heim að bænum og einn tók sig út úr hópnum og reið heim í hlað. Það var oddvitinn úr Engihlíðarhreppi, glaðsinna og skemmtilegur náungi. Elísabet fór til dyra. Hann heilsaði með mestu virtum og sagði að þeir félagar sínir hefðu sent sig á undan vegna þess að þeim hafi fundist hann fyrirmannlegastur af þeim. Öðru sinni man ég eftir að Elísabet dansaði úti á hlaði við mektarbónda úr Húnaþingi við músik frá upptrekktum grammofóni sem til var á heimilinu. Rekið var fé í afrétt þar sem fimm hreppar úr Skagafirði áttu aðild að (Skarðshreppur, Sauðárkrókshreppur, Staðarhreppur, Seyluhreppur og Rípurhreppur) og smalaðist það fé að hluta til í Skrapatungurétt í Húnavatnssýslu að hausti. Stefán Magnússon frá Reynistað í Skagafirði sagðist hafa gist á Illugastöðum í 20 ár og hirt fé fyrir Staðarhrepp úr Skrapatungurétt. Þórarinn á Ríp í Hegranesi hirti fé fyrir Rípurhrepp svo lengi sem ég man til. Ég hitti son hans mörgum árum síðar og þegar við – sem sannir Íslendingar – vorum búin að segja hvort öðru hvaðan við værum og hverra manna, sagði ég honum að eini maðurinn sem hefði komið að Illugastöðum og tekið upp nesti sitt og borðað hefði verið Þórarinn á Ríp. Þá hló hann lengi og sagði svo að þetta myndi passa. Hann trúði nefnilega engum til að elda ofan í sig nema henni mömmu.
Í haustgöngum komu gangnamenn úr Skefilsstaðahreppi að Illugastöðum kvöldið áður en smalað var og gistu. Kannski var þetta smá skemmtiferð í leiðinni að hittast kvöldið áður. Á Illugastöðum ríkti alltaf gleði meðal gangnamanna og allir velkomnir. Vín var aldrei haft um hönd.
Elísabet og Lúðvík fluttu frá Illugastöðum vorið 1947. Þá var ekki búið þar næstu tvö árin. Eftir að þau fóru þaðan komu gangnamenn úr Skefilsstaðahreppi, hver frá sínum bæ að morgni og hittust á Illugastöðum, því þaðan var fé smalað til réttar í Bakkarétt.
Þá orti Sigurjón á Skefilsstöðum:
Drúpir hér við dyraskör dapur gangnaskarinn. Elísabet með bros á vör burt er héðan farin.
Ýmsar sögur. Það komu oft gestir að Illugastöðum því þá lá þjóðleið þar um af gangandi fólki og á hestum milli Sauðárkróks, Skagastrandar og Blönduóss. Enginn bílvegur kominn fyrr en um 1935 og bílaeign landsmanna ekki mikil fyrr en um 1940 þegar Íslendingar fóru að hagnast á stríðinu. Það voru aldrei teknir peningar á bæjum fyrir mat eða gistingu. Það var ekki til siðs.
Einu sinn sem oftar komu næturgestir að Illugastöðum, hraktir og kaldir, í vonskuveðri um hávetur. Voru á leið frá Sauðárkróki til Skagastrandar. Þurfti að þurrka af þeim öll klæði, yst sem innst. Daginn eftir þegar gestirnir skyldu halda af stað var húfan af einum gestinum rennblaut á snaga í forstofunni - hafði gleymst þar kvöldið áður. Þegar gesturinn sem hét Steindór Árnason, ættaður frá Höfnum á Skaga, var að láta á sig rennblauta húfuna þreif Elísabet hana af honum og tók af sér ullarsjal sem hún var með á herðunum og vafði því um höfuðið á honum. Rúmum 50 árum síðar hringdi Steindór til hennar og bað um að fá að koma í heimsókn og þakka henni lífgjöfina. Þegar leið á ferðina til Skagastrandar kom þvílíkt hörkufrost og illveður að þeir komust þangað við illan leik og hann aldrei komist þangað með blauta húfu á höfðinu sagði hann.
Elísabet kenndi okkur að lesa og fannst það ábyggilega ekki skemmtilegt. Hún benti mér á stafina með bandprjóni því hún var annars að prjóna og átti það til að sofna. Þá hætti ég að lesa en þá vaknaði hún alltaf. Bókin hét Heimkoman eftir Elinborgu Lárusdóttur. Ég hef ekki séð þá bók síðan.
Það er ekki hægt að skrifa svo um Illugastaði frá þessum árum að ekki sé minnst á Baldur. Hann var okkur krökkunum svo mikið og allar sendiferðirnar sem hann fór fyrir heimilið.
Baldur Eyjólfsson var fæddur 1882. Hann var póstur í sveitinni. Dvaldi hann oft á Illugastöðum á milli ferða en átti annars lögheimili í Hvammi (sömu sveit). Hann var uppeldisbróðir Ragnheiðar Eggertsdóttur prestsfrúar í Hvammi. Hann átti einn son sem hét Eggert. Móðir Eggerts hét Hólmfríður Halldórsdóttir. Baldur og Hólmfríður skildu eftir stutta sambúð. Baldur var bráðgreindur og skáld, bróðir Höllu skáldkonu á Laugabóli við Ísafjarðardjúp. Hún orti mörg ljóðin við lög Sigvalda Kaldalóns, nágranna síns og hann samdi mörg lögin við kvæðin sem hún orti og kom með til hans. Baldur var mikill fagurkeri og sagði okkur krökkunum frá fegurðinni og blómunum og gróðrinum. Við krakkarnir hændust mikið að honum og hann var alltaf mikill aufúsugestur allra á heimilinu. Eitt sinn – ég var lítil þá – var ég með Baldri eitthvað úti við á Illugastöðum. Það var dimmt í lofti og dökk skýin hrönnuðust um loftið. Ég varð hrædd. Við lögðumst á jörðina og horfðum upp í loftið. Hann benti mér á allskonar kynjamyndir sem mynduðust í skýjunum og liðu hjá og hann sagði mér frá mikilleik þessa fyrirbæris. Öðru sinni man ég eftir að ég var lítil og fór að hugsa um að af því að hann væri svona mikið eldri en ég þá myndi hann deyja á undan mér - varð mjög hrygg og bar þetta upp við hann. Þá sagði hann „Elskan mín, þegar ég dey þá sigli ég út í sólina“. Ég lét huggast – sá hann fyrir mér svífandi á sólroðnu skýi uppi á himninum, var ánægð að vita af honum þar. Alltaf gat hann með sínum góðu gáfum útskýrt veruleikann fyrir okkur krökkunum og sýnt okkur fegurðina í öllum hlutum.
Ragna, dóttir Elísabetar, fædd 1914, sagði þessa sögu frá sinni fyrstu kirkjuferð. Hún og Júlíus, bróðir hennar, fæddur 1913, höfðu verið sett á hest girtum kvensöðli og þau bundin með trefli við söðul-sveifina. Þau mótmæltu hástöfum að vera bundin en fengu engu um ráðið. Baldur teymdi en Elísabet reið á eftir til að sjá um að allt færi vel. Rögnu var það minnistætt hvað Júlíus var með fína húfu – matrósahúfu – með borðum og blárri snúru. Húfan fauk af honum og lenti í polli á veginum. Júlíus öskraði ógurlega. Baldur lægði öldurnar, fór af baki, sótti húfuna og þerraði af henni og hún var jafngóð eftir.
Baldur heyjaði handa hestum sínum á Atlastöðum, eyðibýli skammt frá Hvammi. Hann þurfti að fara í póstferð. Systkinin, Júlíus og Ragna, lofuðu að sjá um heyið, snúa því og setja í föng. Það var sunnudagur og messudagur í Hvammi. Elísabet sagði þeim að þá yrðu þau að fara til kirkju. Þau yrðu ekki þarna á næsta leiti án þess að mæta í kirkjuna. Það fóru alltaf einhverjir af hverjum bæ, ef hægt var, ef messað var í Hvammi. Þau sögðust ekki hafa tíma til þess. Þá sagði hún að þau færu ekki neitt í heyskapinn. Þá samþykktu þau að fara í kirkjuna. Það var til siðs að fara í betri föt þegar gengið var til kirkju en í þetta sinn fór Ragna í reiðbuxum með svipuna í stígvélinu. Þetta hneykslaði mektarfrú sem var í kirkjunni og hún fussaði á hana.
Halaveðrið 7.-8. febrúar 1925 varð mörgum að fjörtjóni og olli miklum skaða á sjó og landi. Tveir togarar fórust á Halamiðum og með þeim um 30 manns. Fé var látið út á daginn og haldið til beitar, víða þurfti að spara hey. Besta veður var um morguninn 7. febrúar. En þá sagði Elísabet að féð skyldi ekki látið út – og það varð svo. Snögglega eftir hádegi brast á þvílíkt fárveður að þeir sem áttu fé sitt úti og ætluðu að fara að koma því í hús fengu ekki við neitt ráðið, féð hrakti undan veðrinu. Það varð víða mikill fjárskaði þar sem þessi bylur gekk yfir. Enginn veit hvað Elísabet sá eða vissi frekar en aðrir um komu þessa fárviðris.
Það kom grein í sunnudagsblaði Tímanns í nóvember 1969 sem var skrifuð upp eftir Elísabetu og hét: Kynni mín af Tóarsels-Skottu, Miklabæjar Sólveigu og Þorgeirsbola. Greinin birtist líka í Lögbergi-Heimskringlu í Kanada í apríl 1970. Ekki veit ég hvað hún trúði mikið á þessi fyrirbrigði en hún sagði frá því eins og það kom henni fyrir sjón og huga. Hún sagði mér söguna af Þorgeirsbola. Það var um nótt og henni fannst hún vera vakandi í rúmi sínu en ekki geta hreyft sig. Þá heyrði hún nautsöskur í fjarska sem færðist nær og fór framhjá húsinu og dó svo út í fjarska. Hún heyrði fótatak nautsins þegar það fór framhjá húsinu þar sem marraði í snjónum. Auðvitað var enginn nautpeningur úti um miðja nótt og allt á kafi í snjó. Hún vissi strax að þetta myndi vera Þorgeirsboli og bjóst við gestakomu daginn eftir. Boli þessi var ættarfylgja. Nokkuð var að daginn eftir kom gestur að Illugastöðum sem var af þessari ætt. Svona sagði hún mér frá löngu áður og er þessi frásögn í aðalatriðum eins og sú sem birtist í sunnudagsblaði Tímans í nóvember 1969.
Lúðvík var viðræðugóður og oft skemmtinn í tali. Hann hafði þann sið að ef honum ekki líkaði talið, brá hann á það ráð að hann þóttist ekki heyra. Viðmælandi hans snéri sér þá eitthvert sinn til Elísabetar og spurði hana hvenær Lúðvík hefði byrjað að heyra svona illa. „O, hann hefur nú heyrt svona síðan ég kynntist honum fyrst“ svaraði hún.
Það var alltaf gleði og kátína þar sem Elísabet var. Hún hafði góða frásagnarhæfileika – breytti kannski aðeins söguefninu til að fá meiri gleði í frásögnina. Dótturdætur Elísabetar, Elísabet og Þórey, dvöldu yfir sumarmánuðina á Illugastöðum þegar þær voru í æsku. Það voru komnir gestir að Illugastöðum og mikið talað og hlegið og húsmóðirin hrókur alls fagnaðar. Hún sagði sögu þar sem þær þekktu til og stóðu sitt hvoru megin við hana og toguðu í pilsið hennar. Hún bandaði þeim frá sér. Þegar gestirnir voru farnir sögðu þær við ömmu sína; „Já en amma, sagan var ekki svona“. „Uss það hefur enginn gaman af að heyra söguna eins og hún var“ svaraði hún.
Þegar Elísabet og Lúðvík fluttu frá Illugastöðum 1947 fóru þau fyrst til Akureyrar í 2 ár og síðan til Skagastrandar í 16 ár og þá til Reykjavíkur.
Síðustu ár Elísabetar dvaldi hún á hjúkrunardeild á Vífilsstöðum, þar af síðasta árið alveg rúmliggjandi. Hún lá á margbýli. Einn morgunn þegar verið var að búa um rúmin reis hún upp við dogg og sagði „Ég er að fara í ferðalag“. Þessu var ekki ansað en þegar komið var að rúminu hennar og átti að fara að búa um var hún dáin. Hún dó 1. ágúst 1984 og jörðuð á Sauðárkróki 8. ágúst.
Félagsstörf Elísabetar hjá Kvenfélagi Skefilsstaðahrepps 1935-1947
Þórey S. Guðmundsdóttir tók saman árið 2014.
Ekki er mögulegt að hætta umfjöllun um Elísabetu án þess að minnast á það mikla félagsstarf sem hún innti af hendi sem forstöðukona (formaður) Kvenfélags Skefilsstaðahrepps jafnframt því að stjórna stóru heimili, stýra búskap og öllu því sem þar fylgdi í þá daga.
Skýrsla Kvenfélags Skefilsstaðahrepps 1926
Þetta yfirlit um stofnun og markmið Kvenfélagsins í Skefilsstaðahreppi er skýrsla félagsins sem er tekin úr ritinu HLÍN, Ársriti íslenskra kvenna, frá árinu 1926. (Stafsetningu haldið). Í þessu riti komu gjarna fram skýrslur kvenfélaga innan Kvenfélagasambands Íslands sem voru fluttar eða sendar á Landsfundina. Útgefandi og ritstjóri þessa rits var Halldóra Bjarnadóttir á Blönduósi.
„Kvenfjelag Skefilsstaðahrepps í Laxárdal í Skagafjarðarsýslu var stofnað árið 1908 af 15 konum. – Tilgangur fjelagsins er að gleðja og styrkja fátæka eftir því sem efnin leyfa og hefir það mestmegnis verið gert með því að gefa fatnað og annað það sem mest þörf var fyrir í það og það skiptið.
Einum fátæklingi gaf fjelagið kú. Eitt sinn gaf það fátækri konu, sem lá á spítala, dálitla peningaupphæð og nú síðastliðið vor gaf það fjölskyldu, húsmóðurinni og 4 börnum, alfatnað þar sem fjölskyldan hafði lent í bruna og misst allt sitt.– Hvammskirkju gaf fjelagið ljósahjálm sem kostaði 300.00 kr. Þá hefur það gefið nokkrar smáupphæðir, svo sem 50. kr. til berklahælisins að Kristsnesi og 60.00 kr. til ljósalækninga. – Árið 1911 stofnaði fjelagið sjóð og var stofnféð 30.00 kr. sem nokkrar fjelagskonur gáfu. Sjóður þessi heitir „Minningarsjóður“ og dregur nafn af því að 4 bestu félagar okkar dóu árinu áður. Sjóður þessi er nú orðinn 962.00 kr. og á að verja honum til styrktar fátækum ekkjum í Skefilsstaðahreppi. Að þessu fósturbarni hlynnum við eftir mætti. Ein kona, Sigríður Ásgeirsdóttir á Fossi, gaf sjóðnum 100.00 kr. og önnur kona gaf 50.00 kr.
Við síðustu reikningsskil var sjóður kvenfjelagsins 424.00 kr. og í Eimskipafélagi Íslands 75.00 kr. og eru þá eignirnar upptaldar.
Til að afla okkur peninga höfum við oftast haldið samkomur einu sinni á ári og þá stöku sinnum hlutaveltur, fyrirlestra og dans; höfum við þá selt kaffi og þessháttar og fengið nokkuð fyrir, því allt sem til þess þurfti gáfu konur út úr búum sínum.Okkar kærustu og ánægjulegustu dagar eru þegar við komumsaman á fundi. Má segja með sanni að þá er glatt á hjalla. Við höldum fundina hjá fjelagskonum á víxl og er óhætt að segja að húsmóðirin tekur þá ekki af verri endanum. Bændurnir bjóða okkur velkomnar og horfa ekki í þótt eitthvað töluvert eyðist. - En verst er hve erfitt við eigum með að koma saman, það er svo langt á milli okkar og víða ekki nema húsmóðirin ein af konum til á heimilinu. Stundum svo langt á fundarstaðinn að ekki er hægt að komast heim að kvöldi og verður þetta til þess að við höldum færri fundi en við vildum. Þetta dregur úr starfsemi okkar. – Árstillag fjelagskvenna er ein króna. - fjelagar oftast í kringum 20.“ Tilvitnun lýkur.
Í eftirfarandi kafla um félagsstörf Elísabetar er stuðst við fundagerðarbækur Kvenfélags Skefilsstaðahrepps þann tíma sem Elísabet er starfandi með félaginu og þegar hún verður forstöðukona (formaður) félagsins árið 1935 til 1947 er hún segir af sér hlutverki forstöðukonu. Miklar þakkir eiga skjalaverðir í Héraðssafni Skagfirðinga skilið að finna fyrir mig fundargerðabók Kvenfélagsins og senda mér úrdrátt af árunum sem Elísabet var forstöðukona þess.
Elísabet Stefánsdóttir var skráður félagi í Kvenfélagi Skefilsstaðahrepps 1912 og þá búsett á Hafragili. Sama ár er henni falið ásamt tveimur öðrum konum að sjá um bakstur vegna balls 1. september það ár. Sennilega hefur hún sagt sig úr félaginu um 1915 og gengur ekki í það aftur fyrr en 1919 eða 1920, þá búsett á Illugastöðum. Væntanlega ekki séð sér fært að vinna fyrir félagið þar sem hún var að flytja búferlum.
Á fundi 1. júní 1935 var Elísabet kosin forstöðukona félagsins með öllum atkvæðum en ekki er séð í fundarbókum hvort hún hafi áður setið í stjórn félagsins en eins og áður er getið gekk hún aftur í félagið 1919 eða 1920. Áður er getið um tilgang félagsins við stofnun þess en breyttir tímar breyta líka áherslum innan settra marka í stofnskrá félagsins. Eins og oft vill verða hvíla störf og að koma með hugmyndir að starfsemi félagsins hverju sinni á herðum forstöðukonu og er margoft tekið fram í fundargerðum félagsins hver bar fram tillögur af ýmsu tagi.
Félagið stóð fyrir margvíslegri starfsemi og styrkti ýmis framfaramál. Það stóð fyrir böllum og skemmtisamkomum allt frá 1918, bögglauppboðum og hlutaveltum og seldi kaffi við réttir og á samkomunum til að afla fjár. Yfirleitt er ekki getið um hvaða konur sáu um hverja samkomu, en engu að síður var oft skipuð nefnd til verka.
Á þriðja áratug aldarinnar eftir að Elísabet var orðin forstöðukona félagsins kom hún með þá tillögu að félagið keypti spunavél og var ákveðið að vélin gengi á milli félagskvenna fyrir örlitla greiðslu. Einnig var keypt prjónavél 1946 sem skyldi einnig ganga á milli félagskvenna.
Þegar þessar vélar voru á Illugastöðum spann Stefán, sonur Elísabetar, gjarna á spunavélina og einnig prjónaði hann á prjónavélina.
Elísabet kom með margar tillögur sem framfaraspor og reyndu konur í Skefilsstaðahreppi t.d. fyrir sér með margvísleg nýmæli eins og að rækta korn fyrir hænsni (1937). Í hennar tíð stóð félagið fyrir því að halda námskeið í hannyrðum fyrir ungar stúlkur í sveitinni og fengu Margréti Björnsdóttur í Hvammkoti til að leiðbeina. Námskeiðin voru haldin nokkur ár í röð og greiddi félagið kennslukostnaðinn. Margrét sýndi afurðir námskeiðs á aðalfundi sem haldinn var á Illugastöðum (1939).
Að frumkvæði Elísabetar sótti félagið um styrk frá Búnaðarsambandi Skagfirðinga til að rækta grænmeti (1938). Búnaðarsambandið bauð einnig félaginu að senda konu á námskeið um matreiðslu á grænmeti.
Félagið stofnaði minningarsjóð um prestshjónin í Hvammi, séra Arnór Árnason og Ragnheiði Eggertsdóttur og skyldi honum varið til styrktar góðra verka. Kvenfélagið gaf kr. 200.00 í stofnsjóð (1938). Á fundi árið 1940 var ákveðið að styrkja fjölskylduna á Akri en hún hafði lent í eldsvoða um sumarið og misst mikið. Þakkir bárust frá fjölskyldunni á næsta ári, 1941, í ljóðum og var lesið upp á aðalfundi sama ár. Árið 1942 lagði Elísabet til að félagið gæfi fyrir vinnustofu á Kristneshæli að upphæð rúmar 100.00 kr. og var það samþykkt. Árið 1943 var ákveðið á fundi að segja sig úr Sambandi norðlenskra kvenna en ganga í Samband skagfirskra kvenna í staðinn. Elísabet hafði tekið þátt í nokkrum sambandsfundum norðlenskra kvenna (á Akureyri, Sauðárkróki og Blönduósi) en áleit að félagið ætti betur samleið með skagfirskum konum.
Elísabet forstöðukona kom fram með tillögu árið 1945 að félagið legði til fjárupphæð til Kvennaheimilisins Hallveigarstaða – kr. 500.00. Þakkarbréf barst frá stjórn Hallveigarstaða árið eftir.
Skemmtisamkomur félagsins voru yfirleitt haldnar að vori á pressetrinu Hvammi. Samkomurnar skiluðu nokkrum arði frá kaffisölu og hlutaveltum og árið 1944 ákvað félagið undir stjórn Elísabetar að byggja samkomuhús. Safnað var í sérstakan sjóð vegna byggingarinnar og var gerður samningur við Sigurjón Jónasson, bónda á Skefilsstöðum til 10 ára um land undir samkomuhúsið. Reistur var „skáli“ árið eftir. Allur kostnaður hafði verið greiddur upp við lok byggingar.
Í þessum skála voru böllin, bögglauppboðin, hlutavelturnar og kaffisalan haldin eftir það við mikinn mannfögnuð og stundum voru kvenfélagsfundirnir haldnir þar. Á böllunum var siður að Elísabet og Jónas bóndi á Hafragili hæfu skemmtunina með dansi og síðan gátu aðrir komið á eftir. Eitt sinn tafðist Elísabet eitthvað og harmonikkan þegar þanin svo að dætur Rögnu, Elísabet og Þórey, sem voru í sveit hjá ömmu sinni, voguðu sér út á gólfið og hófu þannig dansleikinn fyrir forstöðukonuna Elísabetu. Eftir hverju var svo sem að bíða þegar músikkin var hafin og fólkið beið eftir að komast af stað í dansinn.
Eins og fram hefur komið að framan voru fundir haldnir á bæjum til skiptis. Í fundargerðum félagsins er tekið fram hvar hver fundurinn var. Má þar nefna á Sævarlandi 1935, Hóli 1936 Gauksstöðum 1937, Hvammi 1938, Fossi 1938, Illugastöðum 1939, Hvalsnesi 1939, Fossi 1940, Hóli 1941, Hvammkoti 1941, Hvammi 1942, Herjólfsstöðum 1942 , Hrauni 1943, Fossi 1944, Akri 1945, Skálanum 1945, Selá 1946, Þorbjargarstöðum 1946, og í Skálanum á Skefilsstöðum 1947. Allt fóru þessar konur á hestum, stundum í misjöfnum veðrum, og þær sem komu lengst að þurftu jafnvel að gista.
Þann 1. júní 1947 segir Elísabet sig úr félaginu og segir af sér starfi forstöðukonu, væntanlega vegna þess að hún var að bregða búi og flytja frá Illugastöðum, og færðu félagskonur henni bestu þakkir fyrir vel unnin störf. Hafði hún þá verið forstöðukona félagsins í 12 ár jafnframt því að standa fyrir stóru búi.
Elísabet gekk í Kvenfélagið í Höfðakaupstað (Skagaströnd) fljótlega eftir að hún flutti þangað en mun ekki hafa verið í því í mörg ár.
Skírnarfonturinn í Heydalakirkju
Elísabet hafði ætíð í huga markmið og tilgang kvenfélaganna að hjálpa, styðja og styrkja aðra eftir föngum, þó að hún væri flutt til Reykjavíkur og komin úr nánu sambandi við félagsskapinn. Hennar uppeldisstaður í Breiðdalnum var henni ætið kær og vildi hún gjarna gera eitthvað líka fyrir þessa sveit æskunnar. Kvenfélög um allt land voru að styðja kirkjurnar í sinni sveit, styrkja þær og gefa þeim gjafir. Hún fékk þá hugmynd að gaman væri að gefa eitthvað til kirkjunnar í hennar æskusveit, Heydalakirkju, til minningar um þá sem voru henni kærastir í æsku. Ákvað hún að það skildi vera skírnarfontur sem stæði veglega í kirkjunni.
Á hann er letrað:
Smiður, Jóhann Björnsson, nemandi Ríkharðs Jónssonar.
Skálin: Hreinn Jóhannsson gullsmiður sonur Jóhanns.
„Gjöf til Heydalakirkju frá Elísabetu Kemp frá Jórvík
Til minningar um foreldra hennar, Stefán Jóhannesson og Mensaldrínu Þorsteinsdóttur og stjúpu hennar Bergþóru Jónsdóttur“
Á skálinni stendur Heydalakirkja 1977.
Dvalarstaðir Elísabetar Stefánsdóttur
Jórvík, 1888-1910
Reykjavik, 1910-1912
Sauðarkrókur, 1912
Hafragil, 1912-1914
Illugastaðir, 1914-1947
Akureyri, 1947-1949
Skagaströnd, 1949-1965
Reykjavik 1965-1984
Questionnaire
Record type