Main information
Gender / Year of Submittee
Kona (1939)
Dating
Day sent: 09.03.2015
Object-related numbers
"Museumnumber b": 2015-1-72
Place
Núverandi sveitarfélag: Reykjavíkurborg
Questions / Answers
Allar spurningar
Frjáls frásögn - án leiðbeininga:
Frásögn af ömmum og langömmum mínum
Af langömmum mínum kynntist ég aðeins einni en það var móðuramma föður míns Theódóra, sjá síðar. Fyrst vil ég þó segja frá föðurömmu föður míns Skúla Halldórssonar eða langömmu, sem hét Margrét Yngibjörg Eggertsdóttir. Hún fæddist árið 1850 og dó 1927. Hún bjó á Litlu hlíð í Húnavatnssýslu. Bærinn hét upphaflega Tittlingastaðir en það þótti allt í einu dónalegt og var þá skipt um nafn á bænum. Það sem mér fannst merkilegt við hana var það sem afasystir mín Jósefína Antonía Stefánsdóttir seinna Öfjord (bjó i Danmörku) sagði mér. Margrét var á undan sinni samtíð í því að hún tíndi lyng og jurtir og bjó til blómakransa fyrir fólk í sveitinni. Hún var myndarleg kona en mjög sérstök í útliti og mjög inneygð, eiginlega með svona apasvip. Þá var það minnisstætt að hún skyldi láta son sinn Halldór Georg þriggja ára (fæddur 1884) í fóstur til bæjarstjórans Halldórs Danielssonar frænda síns í Reykjavík í þeirri von að drengurinn yrði látinn ganga menntaveginn. Þetta gekk eftir og var hann eftir þetta alinn upp hjá bæjarfógetanum eins og einn af fjölskyldunni og varð hann síðar læknir. Sjá viðhengið eða bréf langömmu Margrétar til Halldórs Danielssonar. Bréfið er þrjár bls. sem hafa raðast í vitlausa röð í viðhenginu en það er auðvelt að ráða fram úr því.
Pabbi talaði dálitið um fósturmóður Halldórs afa og kallaði hana ömmu í garðinum (fógetagarðinum). Þar komu fínar frúr saman og töluðu dönskuskotna íslensku eða bara dönsku. Pabba fanst það fyndið.
Langamma, Theódóra Friðrika Thoroddsen skáldkona var móðir Unnar Skúladóttur föðurömmu minnar. Ég og bróðir minn Magnús kölluðum hana ömmu te til aðgreiningar frá hinum ömmunum þremur, sjá síðar. Hún var fædd árið 1863 að Kvennabrekku í Dalasýslu, dóttir séra Guðmundar einarssonar og Katrínar Ólafsdóttur. Amma te lést árið 1954, en þá var ég 15 ára. Það hefur mér alltaf fundist athyglisvert að Þau hjónin Guðmundur og Katrín misstu 12 börn, en þeim tókst að koma upp þremur börnum. Theódóra eignaðist sjálf 13 börn og kom upp öllum nema einum dreng sem dó eins árs. Amma Te var á yngri árum talsverð hestakona. Mömmu hennar þótti hún vera fullmikið á hestbaki með strákunum.
Föðuramma mín Unnur Skúladóttir (Unnur amma) fædd 1885 dáin 1970, sagði mér ýmislegt um móður sína Theódóru. Amma te var alin upp við kristna trú en varð dálítið afhuga henni er hún eltist. Það líkaði móður hennar ekki. Amma te bjó lengi á Ísafirði, á Bessastöðum nokkur ár og þvínæst í Vonarstræti í Reykjavík. Hún og maður hennar Skúli Thoroddsen voru sterkrík og höfðu alla tíð ráðskonu, sem kölluð var Bauja. Auk þess voru vinnukonur. Unnur amma var elst og hvíldi töluverð ábyrgð á hennar herðum í sambandi við uppeldi barnanna. Þegar amma Te eignaðist nýtt barn svaf það ætíð hjá henni, en næstyngsta barnið fór þá í rúm Bauju. næst- næstyngsta barnið var þá látið sofa hjá Unni ömmu. Þannig gekk þetta í hvert sinn sem nýtt barn fæddist. Amma Te lagði sig alla fram að hugsa vel um litlu börnin sín og hafði þau öll á brjósti. Hún mjólkaði mjög vel og fékk amma Unnur alltaf að tutla alveg til 6 eða 7 ára aldurs. Hún hryllti sig þegar hún sagði mér frá þessu og fannst mér eins og hún skammaðist sín fyrir þetta. Mér fannst þetta hins vegar frábært. Uppeldið á ömmu Unni og hennar systkinum var mjög frjálslegt miðað við hvað tíðkaðist. Hegningar voru litlar og finnst mér það til eftirbreytni hvernig þau Skúli og Theódóra ólu upp börnin sin.
Þegar Unnur amma eignaðist sín tvö börn, þá lagði Halldór afi, sem var læknir, til að hún hefði þau ekki á brjósti vegna berklanna sem Unnur fékk þegar hún var um tvítugt. Faðir minn Skúli var skírður nokkra vikna en honum fór mjög illa fram. Þá sagði amma mér að faðirvorinu hefði verið skipt milli þriggja barna í skírninni og lenti "gef oss vort brauð" á öðru barni en honum. Þetta fannst ömmu fyndið og líka óheppilegt en hún var ekki mjög kristin. Mér fannst ekki gott hjá ömmu Unni að hafa brjóstamjólkina af börnum sínum, þar sem hún hafði áður en hún átti börnin læknast algjörlega af berklunum. Ákvað ég með sjálfri mér að amma te væri betri fyrirmynd í því efni. Þetta hafði miklil áhrif á mig og ákvað ég ung að mín börn skyldu ekki fara á mis við brjóstamjólk ef ég mundi þá finna nokkurn mann sem liti við mér. Þá leit ég mjög upp til ömmu te sem skáldkonu og lærði allar þulurnar hennar utanað. Faðir minn var líka mjög hrifinn af ömmu sinni og bjó hjá henni um tíma í Vonarstræti. Hún var ekki mjög myndarleg húsmóðir í eldhðúsinu, en Bauja sá mest um matseldina slíkt. Þá bónaði amma te gólfin þannig að hún batt tuskur á báða fætur og las gjarnan reyfara á meðan hún fór yfir gólfin. Þetta sá pabbi hana gera. Samt held ég að hún hafi verið myndarleg í höndunum, gert mikið við fötin barnanna sinna og einnig saumaði hún krossaum og bútasaum og var dálítið listræn í því sem hún saumaði.
Meðan amma te var lifandi þá fórum við systkinin ásamt föður mínum á hverjum sunnudagsmorgni í heimsókn til hennar, en hún bjó þá hjá syni sínum Sigurði Thoroddsen í Barmahlíð. þangað komu börnin hennar og ýmsir afkomendur í heimsókn. Ekki man ég eftir neinum veitingum. Mikið var reykt þessa morgna. Amma te gekk líka um allt reykjandi, en bauð okkur börnunum brjóstsykur. Ég man nú ekki eftir að hún hafi sinnt mér mjög mikið en það var samt gaman af þessum heimsóknum. Mest áhrif hafði það á mig að amma te safnaði sjaldséðum steinum og ýmsum hlutum sem hún setti í gluggakistuna í stofunni. Ég eyddi öllum tímanum í að skoða gersemarnar í glugganum. Sennilega hefur þessi æfintýraheimur hennar ömmu te haft þau áhrif ásamt sjómennsku minni seinna meir að ég lagði fyrir mig dýrafræði og varð síðan fiskifræðingur hjá Hafrannsóknastofnun. Næstsíðasta heimsókn mín til ömmu te var þegar amma var um það bil að fara frá syni sínum á annan stað og vildi hún endilega að ég veldi mér einhvern hlut inni hjá sér. Mér leist best á skjaldbökuskel sem fest var upp á vegg. Þá sagði amma te mér að taka hana en ég var ófáanleg til þess og fannst allt vera heilagt sem var í glugganum og reyndar allt sem var í stofunni. Sé ég mikið eftir því að hafa ekki tekið við skjaldbökuskelinni. Amma te hafði ánafnað félagi prentara safnið í glugganum eftir sinn dag. Hún dó nokkru seinna eftir þetta og var þá 91 árs.
Unnur amma kunni bæði ensku og dönsku. Hún var einnig mikil handavinnukona. Þegar ég var i gagnfræðaskóla þá gat amma þýtt reiprennandi allt sem ég þurfti í ensku. Þá þurfti ég ekkert að fletta upp. Ég var mjög hrifin af ömmu Unni sem barn og fannst allt frábært sem hún gerði. Amma Unnur heklaði mjög mikið og var ég ekki í rónni fyrr en ég gat líka heklað. Þá saumaði amma Unnur mjög mikið af alls konar krossaumsmunstrum sem gætu hafa birt í dönskum tímaritum, en einnig var amma mjög hugmyndarík við að breyta út af og setja ýmis munstur saman. Með aldrinum hef ég haft mjög mikinn áhuga á ýmis konar handavinnu svona í hjáverkum. Þannig hlýtur amma að hafa haft mikil áhrif á mig. Þó leist mér ekki vel á þegar amma Unnur fór að hnýsast í mín ástamál þegar ég var að fermast á 15ánda ári. Þá spurði amma hvort strákarnir væru ekki farnir að gefa mér auga. Ég sagðist ekkert hafa tekið eftir því. Ég hafði frétt að hún sjálf hefði verið talsvert fyrir karlmenn og það leist mér ekki vel á. Ég ætlaði sko ekki að vera með neina lausung í mínu lífi. Ég var mjög feimin við stráka á þessum árum og fannst þeir víðsjárverðir.
Langömmur mínar í móðurætt voru tvær. Móðir móðurafa míns Magnúsar (afa Nýl eða afa suð) hét Guðný, fædd 1855 d. 1940. Nýl er stytting af nafninu Nýlenda og suð kemur af suðri, en það var ávallt talað um að fara suður á Miðnes. Guðný bjó hjá syni sínum og tengdadóttur í Nýlendu við Hvalsnes. Nýlenda var útvegsbýli, þ.e. bæði var róið til fiskjar og einnig var landbúnaður stundaður. Þarna eyddi ég mínum fyrstu 16 sumrum, sjá síðar. Á síðustu ca 15 árum sínum bjó amma Guðný hjá syni sínum í Nýlendu á sumrin en hjá Guðrúnu Hákonardóttur, dóttur sinni á veturna á Bakkastíg 1 í Reykjavík. Ég var of ung til að muna eftir henni því hún dó þegar ég var nokkra mánaða. Ég er fædd 1939. Mér var sagt að hún hefði aldrei talað illa um nokkurn mann.
Næsta amma sem ég vil segja frá var Guðrún Hákonardóttir, systir Magnúsar afa míns í Nýlendu. Hún var fósturmóðir móður minnar frá 5 ára aldri á veturna en á sumrin dvaldi móðir mín ávallt hjá blóðforeldrum sínum. Guðrún Hákonardóttir fæddist í Nýlendu í Hvalsneshverfi á Miðnesi . Við bróðir minn kölluðum hana ávallt ömmu uppi vegna þess að hún bjó í sama húsi og við fjölskyldan á Bakkastíg 1 í Reykjavík.
Það átti að heita svo að amma uppi passaði okkur mig og bróður minn þegar mamma var í vinnuni. Móðir mín vann ávallt úti, vanalega hálfa vinnu frá því ég var tveggja ára. Amma uppi var sennilega myndarkona þegar hún var yngri. Mínar minningar um hana eru samt ekki nógu góðar því að hún hélt að vísu mjög upp á bróður minn en ekki mig, en mér var sama um það því að ég var í miklu uppáhaldi hjá hinum ömmunum mínum. Ég man ekki eftir ömmu uppi öðru vísi en hálfklikkaðri. Hún átti í vandræðum með að klæða sig í upphlutinn sem hún fór alltaf í eftir hádegi og var ég orðin snillingur í að reima á hana upphlutinn. Mamma vildi ekki heyra það nefnt að það væri eitthvað að henni, en okkur Magnúsi bróður mínum sem var tveimur árum eldri en ég fannst við frekar vera að passa hana en hún okkur. Á endanum prófaði bróðir minn hana í reikningi og gat hún ekki einu sinni sagt okkur hvað tvisvar sinnum tveir voru hvað þá flóknari dæmi og horfði bara rugluð út í loftið. Þá kom að annars konar prófi er Maggi bróðir sagði slökktu ljósið og amma gat ekki fundið slökkvarann á veggnum. Þetta fannst okkur bróður mínum ferlega skrítið. Það leið ekki á löngu þar til afi uppi sagði að amma uppi gæti ekki búið til nokkurn mat eða séð um heimilið að neinu leyti. Sennilega hefur þetta verið Alsheimer. Ekkert var hægt að tala við hana ömmu uppi að neinu viti, en ýmsa sálma þuldi hún upp. Næsta ráð hjá afa uppi var að ráða ráðskonu til að hugsa um heimilið fyrir sig. Þetta gekk í nokkurn tíma en svo var ákveðið að amma færi á hjúkrunarheimili og fluttist hún á elliheimilið Grund. Smám saman dró af henni og hún gat t.d. ekki kastað af sér vatni og varð að hafa þvaglegg. Mér fannst þetta hryllilegt og enn í dag finnst mér þessi heilabilun óhuggulegur sjúkdómur. Hef það á bak við eyrað að svona geti farið fyrir hverjum sem er.
Móðir móðurömmu minnar Guðrúnar Steingrímsdóttur (ömmu Nýl eða ömmu suð) hét Guðrún Einarsdóttir fædd 1868 d. 1895. Hún dó þegar móðuramma mín var 5 ára. Eftir það ólst amma suð upp hjá föður sínum og ýmsum ráðskonum.
Guðrún Hansína Steingrímsdóttir(amma Suð) fæddist 1891 í Nýjabæ í Krýsuvík. Dáin 1987. Amma Suð missti yngri bróður sinn þegar hún var 8 ára og fer tvennum sögum af því hvers vegna hann dó. Fyrri sagan var að hann hefði farið þegar hann var 4-5 ára fáklæddur á móti pabba sínu sem var að koma úr kaupstað til Krýsivíkur þar sem þau bjuggu. Þá hafi hann fengið lungnabólgu og dáið úr henni. Hin sagan er að hesturinn hans Langafa hafi slegið hann og þess vegna hafi barnið dáið. Eg trúi fremur fyrri sögunni. Amma Suð sagðist hafa fleygt öllum gullunum sínum og aldrei leikið sér aftur. Hún var á köflum mjög þunglynd. Ég held að móðurmissirinn og svo dauði bróður hennar hafi eyðilagt fyrir henni lífið.
Amma suð var sögð hafa fengið þunglyndi eftir að Gunnar Reynir 5. barn hennar fæddist. Þetta var mikið þunglyndi og hafði hún á orði að hún ætlaði að ganga í sjóinn. Amma suð var mér sem móðir enda var mamma ung þegar hún eignaðist bróður minn og mig eða 20 og 22 ára. Þá hófst seinni heimstyrjöldin líka sama ár og ég fæddist 1939. Mér var komið fyrir í Nýlendu og var mamma þar líka stundum. Samkvæmt bréfi sem ég hefi lesið frá henni þegar ég er á fyrsta ári þá hef ég sofið í rúmi hjá ömmu og afa en mamma sefur ein í rúmi og bróðir minn þorir ekki að vekja hana um morguninn. Það er eins og hann sé feiminn við hana. Þarna hefur mamma verið nýkomin til okkar í Nýlendu eftir einhvern tíma. Fleiri bréf eru send til föður míns í Reykjavík sem benda til að móðir mín hafi verið þarna langdvölum í sveitinni til þess að við værum örugg vegna stríðsins. Kannske fannst henni líka betra að hafa stuðning frá foreldrum sínum meðan við systkinin vorum lítil. Ég skil núna betur hvað ég var tvískipt. Að sumu leyti fannst mér ég tilheyra mömmu og pabba en að sumu leyti fannst mér móðursystkini mín 6 vera eldri systkini mín og afi og amma suð vera foreldrar mínir.
Amma suð var sterkur persónuleiki. Þegar amma Suð var ung og ógift þá gerðist hún vinnukona hjá Einari Benediktsyni og bjó um skeið með fjölskyldu hans í London. Þarna lærði hún líka einhverja ensku sem kom sér vel þegar framkvæmdirnar í kringum flugvöllinn á Miðnesheiði hófust. Þegar Bandaríkjamenn komu til Íslands og ákváðu að byggja flugvöll á Miðnesheiði, voru reistar ljósastöðvar í Hvalsneshverfi. Þarna voru í byrjun tveir til þrír verkfræðingar að störfum er stórar ljósastengur voru byggðar í kampinum svokallaða til þess að flugvélarnar rötuðu á Keflavíkurflugvöll. Þessir menn vinguðust við Ömmu suð. Þeir komu oft í heimsókn til okkar í Nýlendu og kynntust einnig foreldrum mínum. Þessu fylgdu jólagjafir og bréf til okkar systkinanna. Eitt af því sem Dettinger og Smidt vinir okkar gáfu ömmu í heimilið var stór dós af hnetusmjöri. Á heimilinu vissi fólk ekki hvað það átti að gera við þetta skrítna smjör. Við Magnús bróðir höfðu góða lyst á hnetusmjörinu. Þetta mikla hnetusmjörsát hafði áhrif yfir í næsta lið einkum hjá Magnúsi bróður mínum en tvö af hans börnum átu nánast eingöngu hnetusmjör ofan á brauð langt fram eftir aldri. Bæði Dettinger og Smidt áttu konur og börn í Ameríku og sendu myndir af þeim til okkar þegar þeir voru komnir aftur til Bandaríkjanna. Einnig fengum við jólagjafir frá Dettinger. Í Nýlendu dvaldi ég við og við allt árið. Eftir að ég hóf skólagöngu var ég þó aðeins hjá ömu og afa suð í fjóra mánuði á sumrin. Mamma og pabbi komu stundum í heimsókn.
Það hafði mikil áhrif á heilsu okkar systkinanna þessi vera í Nýlendu, en við vorum bæði með beinkröm. Þegar við vorum ungabörn þá var ekkert mæðraeftirlit eða alla vegana mjög lítið og vissi móðir mín ekki að það ætti að gefa okkur lýsi. Katrín Thoroddsen frænka okkar sá hversu illa var komið fyrir okkur og fyrirskipaði lýsisgjöf og dagleg sólböð. Amma suð sá samviskusamlega um þetta hvorutveggja og vorum við látin vera ber í sólinni part úr degi alltaf þegar sólin skein. Unnur amma var reyndar ljósakona hjá Miðbæjarskólanum og vorum við systkinin sett í nokkra ljósatíma hjá henni yfir veturinn. Enn þann dag í dag trúi ég ekki húðlæknum þegar þeir segja að sólböð séu af hinu illa. Við læknuðumst bæði algjörlega af beinkrömunum.
Amma suð hafði mjög mikil ahrif á mig og kenndi mér ýmislegt. T.d. að sauma krossaum. Eftir stríðið var mikill hörgull á ýmsum vörum. Það var t.d. ekki til nógu mikið smjör. Ég man eftir mér mjög lítilli að strokka smjör sitjandi uppi á eldhúsborði. Þetta var stór glerkrukka með skrúfuðu loki og snerli líkt og gamall handþeytari, en þó með spöðum. Mamma í Reykjavík fékk oft heimagert smjör frá ömmu. Seinna sá ég um að snúa skilvindunni eftir mjaltirnar. Að launum mátti ég fá mér einn bolla af volgri undanrennu þegar ég var búin að skilja. Þetta var mjög gott. Rjóminn fór í smjörgerðina. Þá var amma mjög nýtin og alltaf var stoppað í göt á sokkum. Einnig var erfitt og dýrt að kaupa efni þá var möguleiki að nýta hveitipoka en þeir voru gríðarlega stórir í gamla daga og gerði úr lérefti. Til að nýta lökin betur klippti amma gömlu lökin í sundur í miðjunni og saumaði síðan saman jaðrana. Ekkert rusl varð til á bænum. Ef amma þurfti að losna við e-ð smá drasl, pappakyns mátti nota það í uppkveikju. Plast var ekki komið á þessum árum. Niðursuðudósir voru notaðar undir kríuegg. Sett voru 2 göt efst á hverja dós og þvínæst þrætt band í gegn til að búa til handfang. Þá var settur mosi í botninn til þess að mjúkt væri undir eggjunum. Matarafgangar fóru allir í hænurnar og kálfinn. Þarna lagði amma fyrstu drög að því að gera mig að umhverfissinna. Meira að segja hvítur umbúðapappír var sléttaður, skorinn niður og mér fenginn til að teikna á. Ég hefi æ síðan borið virðingu fyrir nýtninni. Ömmu fannst ótækt að eyða um efni fram. Það finnst mér líka. Þá var mikil regla á heimilinu og amma suð var í rauninni húsbóndinn á heimilinu. Eiginlega var það mjög skrítið að afi sem hafði verið formaður á tíæringi og staðið sig vel í því, gat með engu móti tekið neinar ákvarðanir í búskapnum. Hann gat ekki ákveðið hvort ætti að breiða heyið úr sátunum. Fyrst var litið til veðurs, svo sagði afi suð eigum við að breiða heyið núna. Ég veit það ekki sagði amma. Þá var aftur litið til veðurs og svona spáð og spekúlerað, en á endanum varð amma alltaf að ákveða hvort það ætti að breiða eða ekki. Mig minnir að afi hafi samt sjálfur ákveðið að fara á sjóinn. Í mínu minni fór hann alltaf með elsta syni sínum Hákoni sem seinna varð bóndi í Nýlendu.
Samtöl ömmu og afa suð voru sérstök að því leyti að það var aldrei rifist. Afi var alltaf mjög góður við ömmu. Ef henni þótti eitthvað óþægilegt þá var ekki talað um það. afa mislíkaði stundum við ömmu og gerðum við systkinin það af skömmum okkar að liggja einhvers staðar í felum þegar afi var að moka flórinn í fjósinu. Þá talaðaði hann ævinlega við sjálfan sig og sagði svo ef hann var pirraður út í ömmu: helvítis kerlingin sagði þetta og átti þá við hana. Þannig vissum við Magnús bróðir alltaf hvað afi hugsaði. Fannst okkur þetta alveg drepfyndið. Foreldrar okkar voru ekki svona kurteisir og rifust oft og tíðum. Einkum var móðir mín þrasgjörn. Það var einn ljóður á báðum fjölskyldum mínum, en það var langræknin. Mér finnst hún löstur og reyni ég að vera ekki langrækin.
Ég fékk að fara á sjóinn þegar ég var svona 11 eða 12 ára. Mér fannst svo gaman og var svo stolt af því að ég brosti alla leiðina heim frá Hvalsnesvör. Amma sá mig koma heim tröðina og hló þegar hún sá hvað ég var ánægð. Þar með hófst sjómennska mín í bland við bústörfin. Ég hefi ávallt verið þakklát ömmu fyrir það hvað hún skildi vel löngun mína til að veiða fisk. Það tíðkaðist reyndar bæði í Hvalsneshverfi og Stafneshverfi að stúlkur réru ef karlmann vantaði í það starf. á aldrinum 13-16 var ég talsvert á sjó og reri stundum upp á hlut. Þetta hafði áhrif á mig og varð ég seinna fiskifræðingur hjá Hafrannsóknastofnun (3. kven-fiskifræðingur Íslands). Ég var kaupakona og gekk í bæði kvenkyns og karlmannstörf. Það var heldur enginn kaupamaður. Þannnig þurfti ég að hræra steypu stundum með móðurbróður mínum Hákoni (seinna bónda í Nýlendu), mála glugga og ýmislegt. Einnig keyra traktor og snúa heyi og raka, en ég fékk ekki að slá með traktornum. Garðavinna var heilmikil rófur og kartöflur. Enn í dag finnst mér nauðsynlegt að rækta kartöflur til heimilisins.
Stórann hluta af æsku minni var ég grænmetisæta (samkvæmt ákvörðun foreldra minna), en mátti þó borða harðfisk , egg og mjólkurvörur. Þetta hlýtur að hafa verið erfitt fyrir ömmu suð. Hún hafði þó oft sojabaunabúðing í matinn, bakaði gróft brauð og malaði rúg í morgunmat. Einnig var ræktað blaðsalat og tíndur njóli. Þá var ég send út til að safna smára sem var notaður saxaður ofan á kartöflur. Næpur og rófur voru mikið étnar aðalega hráar. Hætti að vera grænmetisæta um tvítugt og sé enn eftir öllu góða fiskinum sem ég át ekki í Nýlendu og veiddi jafnvel sjálf.
Það var sérstakt hvað fór mikill tími í að tína kríuegg til að hafa í matinn. Þetta voru 2-4 vikur í kringum mánaðarmótin Júní og júlí. ekki þótti gott að tína unguð egg og var hætt að taka egg þegar þau fóru að stropa.
Af ömmu suð lærði ég hvernig átti að ala upp börn, skipta störfum og stjórna fólki í vinnu með lagni. Miðað við móður mína var t.d. barnauppeldi hjá ömmu suð allt í góðu skipulagi og átakalaust, en hjá móður minni allt í hers höndum og vitleysu. Móðir mín var góð manneskja og mjög uppörvandi fyrir mig en vegna suðrænnar skapgerðar sinnar, sem var reyndar sú sama og hjá afa suð þá tókst henni aldrei að stjórna bróður mínum nema með miklum hörmungum. Líkamlegar barsmíðar voru stundaðar og framkvæmdi móðir mín þær ekki einu sinni sjálf, heldur var faðir minn kallaður til og látinn framkvæma þær eftir hennar tilskipunum. Ellegar barnið var læst úti. Það endaði með að bróðir minn klagaði foreldrana fyrir afa uppi og hann missti stjórn á sér og húðskammaði móður mina fyrir að fara illa með Magnús bróður. Auðvitað átti bróðir minn mikinn þátt í því sjálfur með endalausri ertni að hann lenti daglega í útistöðum við móður okkar. Ég þakka mínum sæla að ég skyldi alast líka upp í Nýlendu og læra betri aðferðir við barnauppeldi. Þetta hafði líka þau áhrif á mig að ég las nokkrar bækur um barnauppeldi þegar við hjónin eignuðumst okkar börn.
Amma suð kenndi mér líka á ýmsar hættur og varð ég því hæfilega varkár. Fyrst var það að varast að detta í hlandfor. Það var mesta hætta sem ég gat ímyndað mér. Fyrst var ég hrædd með sögum af vonda kallinum sem byggi í hlandforinni og mundi hann teygja hendur upp úr forinni og ná mér ef ég kæmi nálægt. Seinna kom svo sagan af drengnum sem datt í forina á Melabergi (bær nær Sandgerði en Hvalsneshverfi) og minnir mig að hann hafi dáið en samt náðist í hárið á honum og hann var togaður upp. Það var bara of seint því drengurinn hafði sopið á forinni. Hryllilegt! Þá var það sjórinn. Hann var líka hættulegur en þó viðráðanlegur. Við börnin fengum nefnilega að leika okkur heilmikið ein niðri í fjöru. Mér var sagt að sumar öldur væru stærri en aðrar og þær gætu hrifið okkur börnin með út á dýpið. Ég fékk þó oft að fara með yngri frændsystkini min í sjóinn. Suma daga mátti bara vaða en aðra mátti synda og busla að vild. Þá þurfti ég einnig að læra á flóðahættu og passa að mig flæddi ekki úti í hólma. Það gerðist samt nokkrum sinnum að það féll of snemma að, en þá bjargaði mér að ég var í gúmmístígvelum og gat vaðið í land eftir malarhrygg. Stundum mátti engu muna að mig flæddi einkum þegar farið var út í Hólma við Reykjavík. Mamma vissi ekkert um þær svaðilfarir.
Trúmál.
Amma og afi suð voru trúuð upp á gamla mátann og fórum við afi í hverja einustu messu sem haldin var í Hvalsneskirkju á sumrin. Afi var svona hæfilega trúaður og dottaði alltaf undir predikuninni. Ég lagði mig fram um að syngja alla sálmana. Presturinn séra Eiríkur Brynjólfsson á Utskálum, sem skírði mig heima í stofu í Nýlendu var í uppáhaldi hjá mér. Hann fór frá sókninni þegar ég var 10 ára.
Amma suð tók tímabil þar sem hún var mjög þunglynd. Það var aðalgallinn á henni. Þegar hún var í þessum köstum þá var þungt yfir öllum á heimilinu og maður mátti ekki hlæja. Einu sinni þegar ég var í Reykjavík þá var ég send til Ragnhildar í Tjarnargötu og látin biðja hana að senda ömmu suð lækningarkraft. Man ekki hvort amma lagaðist við það.
Unnur amma trúði ekki mikið á guð heldur frekar eitthvert gott afl, en þeim mun meira hugsaði hún um handanheimana. Vinkona Unnar ömmu var Aðalbjörg Sigurðardóttir kona Haraldar Nielssonar. Þær voru báðar talsverðir spíritistar. Amma te var einnig á sömu línu og talsvert hjátrúarfull. Þetta hafði einhver áhrif á mig og fékk ég seinna áhuga á ýmsum skrítnum fyrirbærum. Trúði því t.d. að möguleiki væri á því að senda fólki einhvers konar lífskraft með því að biðja fyrir viðkomandi. Amma te hafði ekki mikla trú á lífi eftir dauðann. Þó gerðist það skrítna eftir að hún dó þá dreymdi konu eina að Theódóra kæmi til sín og mælti fram eftirfarandi vísu:
Yfirum álinn bátinn bar blikaði sól um fold og mar. Ég ýtti að hlein og eygði þar ástina og lífið hvar sem var.
Faðir minn Skúli Halldórsson tónskáld samdi lag við ljóðið og kallaði það draumljóð. Hann sagði ljóðið vera eftir Theódóru en því miður hefur hann gleymt að geta konunnar sem dreymdi ljóðið. Ég hefi alltaf skilið söguna sem svo að þarna sé Amma te komin í handan heimana.
Góðgerðarmál.
Báðar ömmur mínar vildu gefa fátækum, amma suð sendi mig oft með nýjan fisk að Nýjabæ (torfbæ í Hvalneshverfi). Þar bjuggu systkinin Sveinn og Jónína. Sveinn átti ekki bát en gerði gjarnan við ýmislegt sem bilaði hjá okkur einkum klukkur. Kom daglega og fékk lánað dagblað.
Unnur amma vann hjá mæðrastyrksnefnd og sagði mér að það væri sælla að gefa en þiggja. Fyrir jólin var eg alltaf send með dálitla peningaupphæð frá Mæðrastyrksnefnd til Anní Leifs fyrri konu Jóns Leifs á Nýlendugötu í Reykjavík. Anní var fátæk en stolt og vildi aldrei taka við peningaumslaginu. En ég var ákveðin og sagði að hún yrði að taka við því. Á endanum gekk það alltaf. Mér fannst þetta mjög erfitt, of persónulegt. Það er betra að gefa nafnlaust. Sennilega sagði ég alltaf að amma Unnur hefði sent mig og að þetta væri frá mæðrastyrksnefnd.
Stjórnmál.
Amma te var langt á undan sinni samtíð með áhuga á stjórnmálum og stóð þétt við bakið á manni sínum Skúla Thoroddssen alþingismanni. Hún vildi að Ísland væri sjálfstætt ríki. Bæði faðir Theódóru séra Guðmundur á Kvennabrekku og Skúli Thóroddsen unnu að menntun og réttindum kvenna. Sá fyrrnefndi var fyrstur til að rita um stofnun kvennaskóla hér á landi, en skólinn var stofnaður árið 1874 og fór eldri systir ömmu te , Ásthildur í skólann það ár. Amma te var yfirstéttarkona og fremur rík framan af æfi. Þegar hún var orðin ekkja þá seldi hún eignir sínar fyrir lítinn pening. Hún var ekki mikið fyrir peninga og eignir. Hvorki föður- né móðuramma höfðu áhuga á stjórnmálum eða kvenréttindum.
Menntun.
Amma Unnur var vel menntuð miðað við það sem þá gerðist. Kunni ensku og dönsku reiprennandi. Hún lærði í heimaskóla á Bessastöðum, en fékk þó ekki að fara í menntaskólann í Reykjavík eins og bræður hennar. Var send til Skotlands til kynnast heiminum. spilaði á píanó. Einnig var Unnur amma send á berklahælið í Vejle þegar hún var með berklana. Þar læknaðist hún. Amma suð fór í kvennaskólann í Reykjavík og kunni dálitla handavinnu. Hún var um tíma í London og lærði þar smávegis í ensku eins og sagt var frá hér að framan.
Við hvaða staði og tímabil er frásögn þín miðuð?:
Reykjavík, Miðnes 20. öldin aðallega.
Frjáls frásögn - án leiðbeininga:
Frásögn af ömmum og langömmum mínum
Af langömmum mínum kynntist ég aðeins einni en það var móðuramma föður míns Theódóra, sjá síðar. Fyrst vil ég þó segja frá föðurömmu föður míns Skúla Halldórssonar eða langömmu, sem hét Margrét Yngibjörg Eggertsdóttir. Hún fæddist árið 1850 og dó 1927. Hún bjó á Litlu hlíð í Húnavatnssýslu. Bærinn hét upphaflega Tittlingastaðir en það þótti allt í einu dónalegt og var þá skipt um nafn á bænum. Það sem mér fannst merkilegt við hana var það sem afasystir mín Jósefína Antonía Stefánsdóttir seinna Öfjord (bjó i Danmörku) sagði mér. Margrét var á undan sinni samtíð í því að hún tíndi lyng og jurtir og bjó til blómakransa fyrir fólk í sveitinni. Hún var myndarleg kona en mjög sérstök í útliti og mjög inneygð, eiginlega með svona apasvip. Þá var það minnisstætt að hún skyldi láta son sinn Halldór Georg þriggja ára (fæddur 1884) í fóstur til bæjarstjórans Halldórs Danielssonar frænda síns í Reykjavík í þeirri von að drengurinn yrði látinn ganga menntaveginn. Þetta gekk eftir og var hann eftir þetta alinn upp hjá bæjarfógetanum eins og einn af fjölskyldunni og varð hann síðar læknir. Sjá viðhengið eða bréf langömmu Margrétar til Halldórs Danielssonar. Bréfið er þrjár bls. sem hafa raðast í vitlausa röð í viðhenginu en það er auðvelt að ráða fram úr því.
Pabbi talaði dálitið um fósturmóður Halldórs afa og kallaði hana ömmu í garðinum (fógetagarðinum). Þar komu fínar frúr saman og töluðu dönskuskotna íslensku eða bara dönsku. Pabba fanst það fyndið.
Langamma, Theódóra Friðrika Thoroddsen skáldkona var móðir Unnar Skúladóttur föðurömmu minnar. Ég og bróðir minn Magnús kölluðum hana ömmu te til aðgreiningar frá hinum ömmunum þremur, sjá síðar. Hún var fædd árið 1863 að Kvennabrekku í Dalasýslu, dóttir séra Guðmundar einarssonar og Katrínar Ólafsdóttur. Amma te lést árið 1954, en þá var ég 15 ára. Það hefur mér alltaf fundist athyglisvert að Þau hjónin Guðmundur og Katrín misstu 12 börn, en þeim tókst að koma upp þremur börnum. Theódóra eignaðist sjálf 13 börn og kom upp öllum nema einum dreng sem dó eins árs. Amma Te var á yngri árum talsverð hestakona. Mömmu hennar þótti hún vera fullmikið á hestbaki með strákunum.
Föðuramma mín Unnur Skúladóttir (Unnur amma) fædd 1885 dáin 1970, sagði mér ýmislegt um móður sína Theódóru. Amma te var alin upp við kristna trú en varð dálítið afhuga henni er hún eltist. Það líkaði móður hennar ekki. Amma te bjó lengi á Ísafirði, á Bessastöðum nokkur ár og þvínæst í Vonarstræti í Reykjavík. Hún og maður hennar Skúli Thoroddsen voru sterkrík og höfðu alla tíð ráðskonu, sem kölluð var Bauja. Auk þess voru vinnukonur. Unnur amma var elst og hvíldi töluverð ábyrgð á hennar herðum í sambandi við uppeldi barnanna. Þegar amma Te eignaðist nýtt barn svaf það ætíð hjá henni, en næstyngsta barnið fór þá í rúm Bauju. næst- næstyngsta barnið var þá látið sofa hjá Unni ömmu. Þannig gekk þetta í hvert sinn sem nýtt barn fæddist. Amma Te lagði sig alla fram að hugsa vel um litlu börnin sín og hafði þau öll á brjósti. Hún mjólkaði mjög vel og fékk amma Unnur alltaf að tutla alveg til 6 eða 7 ára aldurs. Hún hryllti sig þegar hún sagði mér frá þessu og fannst mér eins og hún skammaðist sín fyrir þetta. Mér fannst þetta hins vegar frábært. Uppeldið á ömmu Unni og hennar systkinum var mjög frjálslegt miðað við hvað tíðkaðist. Hegningar voru litlar og finnst mér það til eftirbreytni hvernig þau Skúli og Theódóra ólu upp börnin sin.
Þegar Unnur amma eignaðist sín tvö börn, þá lagði Halldór afi, sem var læknir, til að hún hefði þau ekki á brjósti vegna berklanna sem Unnur fékk þegar hún var um tvítugt. Faðir minn Skúli var skírður nokkra vikna en honum fór mjög illa fram. Þá sagði amma mér að faðirvorinu hefði verið skipt milli þriggja barna í skírninni og lenti "gef oss vort brauð" á öðru barni en honum. Þetta fannst ömmu fyndið og líka óheppilegt en hún var ekki mjög kristin. Mér fannst ekki gott hjá ömmu Unni að hafa brjóstamjólkina af börnum sínum, þar sem hún hafði áður en hún átti börnin læknast algjörlega af berklunum. Ákvað ég með sjálfri mér að amma te væri betri fyrirmynd í því efni. Þetta hafði miklil áhrif á mig og ákvað ég ung að mín börn skyldu ekki fara á mis við brjóstamjólk ef ég mundi þá finna nokkurn mann sem liti við mér. Þá leit ég mjög upp til ömmu te sem skáldkonu og lærði allar þulurnar hennar utanað. Faðir minn var líka mjög hrifinn af ömmu sinni og bjó hjá henni um tíma í Vonarstræti. Hún var ekki mjög myndarleg húsmóðir í eldhðúsinu, en Bauja sá mest um matseldina slíkt. Þá bónaði amma te gólfin þannig að hún batt tuskur á báða fætur og las gjarnan reyfara á meðan hún fór yfir gólfin. Þetta sá pabbi hana gera. Samt held ég að hún hafi verið myndarleg í höndunum, gert mikið við fötin barnanna sinna og einnig saumaði hún krossaum og bútasaum og var dálítið listræn í því sem hún saumaði.
Meðan amma te var lifandi þá fórum við systkinin ásamt föður mínum á hverjum sunnudagsmorgni í heimsókn til hennar, en hún bjó þá hjá syni sínum Sigurði Thoroddsen í Barmahlíð. þangað komu börnin hennar og ýmsir afkomendur í heimsókn. Ekki man ég eftir neinum veitingum. Mikið var reykt þessa morgna. Amma te gekk líka um allt reykjandi, en bauð okkur börnunum brjóstsykur. Ég man nú ekki eftir að hún hafi sinnt mér mjög mikið en það var samt gaman af þessum heimsóknum. Mest áhrif hafði það á mig að amma te safnaði sjaldséðum steinum og ýmsum hlutum sem hún setti í gluggakistuna í stofunni. Ég eyddi öllum tímanum í að skoða gersemarnar í glugganum. Sennilega hefur þessi æfintýraheimur hennar ömmu te haft þau áhrif ásamt sjómennsku minni seinna meir að ég lagði fyrir mig dýrafræði og varð síðan fiskifræðingur hjá Hafrannsóknastofnun. Næstsíðasta heimsókn mín til ömmu te var þegar amma var um það bil að fara frá syni sínum á annan stað og vildi hún endilega að ég veldi mér einhvern hlut inni hjá sér. Mér leist best á skjaldbökuskel sem fest var upp á vegg. Þá sagði amma te mér að taka hana en ég var ófáanleg til þess og fannst allt vera heilagt sem var í glugganum og reyndar allt sem var í stofunni. Sé ég mikið eftir því að hafa ekki tekið við skjaldbökuskelinni. Amma te hafði ánafnað félagi prentara safnið í glugganum eftir sinn dag. Hún dó nokkru seinna eftir þetta og var þá 91 árs.
Unnur amma kunni bæði ensku og dönsku. Hún var einnig mikil handavinnukona. Þegar ég var i gagnfræðaskóla þá gat amma þýtt reiprennandi allt sem ég þurfti í ensku. Þá þurfti ég ekkert að fletta upp. Ég var mjög hrifin af ömmu Unni sem barn og fannst allt frábært sem hún gerði. Amma Unnur heklaði mjög mikið og var ég ekki í rónni fyrr en ég gat líka heklað. Þá saumaði amma Unnur mjög mikið af alls konar krossaumsmunstrum sem gætu hafa birt í dönskum tímaritum, en einnig var amma mjög hugmyndarík við að breyta út af og setja ýmis munstur saman. Með aldrinum hef ég haft mjög mikinn áhuga á ýmis konar handavinnu svona í hjáverkum. Þannig hlýtur amma að hafa haft mikil áhrif á mig. Þó leist mér ekki vel á þegar amma Unnur fór að hnýsast í mín ástamál þegar ég var að fermast á 15ánda ári. Þá spurði amma hvort strákarnir væru ekki farnir að gefa mér auga. Ég sagðist ekkert hafa tekið eftir því. Ég hafði frétt að hún sjálf hefði verið talsvert fyrir karlmenn og það leist mér ekki vel á. Ég ætlaði sko ekki að vera með neina lausung í mínu lífi. Ég var mjög feimin við stráka á þessum árum og fannst þeir víðsjárverðir.
Langömmur mínar í móðurætt voru tvær. Móðir móðurafa míns Magnúsar (afa Nýl eða afa suð) hét Guðný, fædd 1855 d. 1940. Nýl er stytting af nafninu Nýlenda og suð kemur af suðri, en það var ávallt talað um að fara suður á Miðnes. Guðný bjó hjá syni sínum og tengdadóttur í Nýlendu við Hvalsnes. Nýlenda var útvegsbýli, þ.e. bæði var róið til fiskjar og einnig var landbúnaður stundaður. Þarna eyddi ég mínum fyrstu 16 sumrum, sjá síðar. Á síðustu ca 15 árum sínum bjó amma Guðný hjá syni sínum í Nýlendu á sumrin en hjá Guðrúnu Hákonardóttur, dóttur sinni á veturna á Bakkastíg 1 í Reykjavík. Ég var of ung til að muna eftir henni því hún dó þegar ég var nokkra mánaða. Ég er fædd 1939. Mér var sagt að hún hefði aldrei talað illa um nokkurn mann.
Næsta amma sem ég vil segja frá var Guðrún Hákonardóttir, systir Magnúsar afa míns í Nýlendu. Hún var fósturmóðir móður minnar frá 5 ára aldri á veturna en á sumrin dvaldi móðir mín ávallt hjá blóðforeldrum sínum. Guðrún Hákonardóttir fæddist í Nýlendu í Hvalsneshverfi á Miðnesi . Við bróðir minn kölluðum hana ávallt ömmu uppi vegna þess að hún bjó í sama húsi og við fjölskyldan á Bakkastíg 1 í Reykjavík.
Það átti að heita svo að amma uppi passaði okkur mig og bróður minn þegar mamma var í vinnuni. Móðir mín vann ávallt úti, vanalega hálfa vinnu frá því ég var tveggja ára. Amma uppi var sennilega myndarkona þegar hún var yngri. Mínar minningar um hana eru samt ekki nógu góðar því að hún hélt að vísu mjög upp á bróður minn en ekki mig, en mér var sama um það því að ég var í miklu uppáhaldi hjá hinum ömmunum mínum. Ég man ekki eftir ömmu uppi öðru vísi en hálfklikkaðri. Hún átti í vandræðum með að klæða sig í upphlutinn sem hún fór alltaf í eftir hádegi og var ég orðin snillingur í að reima á hana upphlutinn. Mamma vildi ekki heyra það nefnt að það væri eitthvað að henni, en okkur Magnúsi bróður mínum sem var tveimur árum eldri en ég fannst við frekar vera að passa hana en hún okkur. Á endanum prófaði bróðir minn hana í reikningi og gat hún ekki einu sinni sagt okkur hvað tvisvar sinnum tveir voru hvað þá flóknari dæmi og horfði bara rugluð út í loftið. Þá kom að annars konar prófi er Maggi bróðir sagði slökktu ljósið og amma gat ekki fundið slökkvarann á veggnum. Þetta fannst okkur bróður mínum ferlega skrítið. Það leið ekki á löngu þar til afi uppi sagði að amma uppi gæti ekki búið til nokkurn mat eða séð um heimilið að neinu leyti. Sennilega hefur þetta verið Alsheimer. Ekkert var hægt að tala við hana ömmu uppi að neinu viti, en ýmsa sálma þuldi hún upp. Næsta ráð hjá afa uppi var að ráða ráðskonu til að hugsa um heimilið fyrir sig. Þetta gekk í nokkurn tíma en svo var ákveðið að amma færi á hjúkrunarheimili og fluttist hún á elliheimilið Grund. Smám saman dró af henni og hún gat t.d. ekki kastað af sér vatni og varð að hafa þvaglegg. Mér fannst þetta hryllilegt og enn í dag finnst mér þessi heilabilun óhuggulegur sjúkdómur. Hef það á bak við eyrað að svona geti farið fyrir hverjum sem er.
Móðir móðurömmu minnar Guðrúnar Steingrímsdóttur (ömmu Nýl eða ömmu suð) hét Guðrún Einarsdóttir fædd 1868 d. 1895. Hún dó þegar móðuramma mín var 5 ára. Eftir það ólst amma suð upp hjá föður sínum og ýmsum ráðskonum.
Guðrún Hansína Steingrímsdóttir(amma Suð) fæddist 1891 í Nýjabæ í Krýsuvík. Dáin 1987. Amma Suð missti yngri bróður sinn þegar hún var 8 ára og fer tvennum sögum af því hvers vegna hann dó. Fyrri sagan var að hann hefði farið þegar hann var 4-5 ára fáklæddur á móti pabba sínu sem var að koma úr kaupstað til Krýsivíkur þar sem þau bjuggu. Þá hafi hann fengið lungnabólgu og dáið úr henni. Hin sagan er að hesturinn hans Langafa hafi slegið hann og þess vegna hafi barnið dáið. Eg trúi fremur fyrri sögunni. Amma Suð sagðist hafa fleygt öllum gullunum sínum og aldrei leikið sér aftur. Hún var á köflum mjög þunglynd. Ég held að móðurmissirinn og svo dauði bróður hennar hafi eyðilagt fyrir henni lífið.
Amma suð var sögð hafa fengið þunglyndi eftir að Gunnar Reynir 5. barn hennar fæddist. Þetta var mikið þunglyndi og hafði hún á orði að hún ætlaði að ganga í sjóinn. Amma suð var mér sem móðir enda var mamma ung þegar hún eignaðist bróður minn og mig eða 20 og 22 ára. Þá hófst seinni heimstyrjöldin líka sama ár og ég fæddist 1939. Mér var komið fyrir í Nýlendu og var mamma þar líka stundum. Samkvæmt bréfi sem ég hefi lesið frá henni þegar ég er á fyrsta ári þá hef ég sofið í rúmi hjá ömmu og afa en mamma sefur ein í rúmi og bróðir minn þorir ekki að vekja hana um morguninn. Það er eins og hann sé feiminn við hana. Þarna hefur mamma verið nýkomin til okkar í Nýlendu eftir einhvern tíma. Fleiri bréf eru send til föður míns í Reykjavík sem benda til að móðir mín hafi verið þarna langdvölum í sveitinni til þess að við værum örugg vegna stríðsins. Kannske fannst henni líka betra að hafa stuðning frá foreldrum sínum meðan við systkinin vorum lítil. Ég skil núna betur hvað ég var tvískipt. Að sumu leyti fannst mér ég tilheyra mömmu og pabba en að sumu leyti fannst mér móðursystkini mín 6 vera eldri systkini mín og afi og amma suð vera foreldrar mínir.
Amma suð var sterkur persónuleiki. Þegar amma Suð var ung og ógift þá gerðist hún vinnukona hjá Einari Benediktsyni og bjó um skeið með fjölskyldu hans í London. Þarna lærði hún líka einhverja ensku sem kom sér vel þegar framkvæmdirnar í kringum flugvöllinn á Miðnesheiði hófust. Þegar Bandaríkjamenn komu til Íslands og ákváðu að byggja flugvöll á Miðnesheiði, voru reistar ljósastöðvar í Hvalsneshverfi. Þarna voru í byrjun tveir til þrír verkfræðingar að störfum er stórar ljósastengur voru byggðar í kampinum svokallaða til þess að flugvélarnar rötuðu á Keflavíkurflugvöll. Þessir menn vinguðust við Ömmu suð. Þeir komu oft í heimsókn til okkar í Nýlendu og kynntust einnig foreldrum mínum. Þessu fylgdu jólagjafir og bréf til okkar systkinanna. Eitt af því sem Dettinger og Smidt vinir okkar gáfu ömmu í heimilið var stór dós af hnetusmjöri. Á heimilinu vissi fólk ekki hvað það átti að gera við þetta skrítna smjör. Við Magnús bróðir höfðu góða lyst á hnetusmjörinu. Þetta mikla hnetusmjörsát hafði áhrif yfir í næsta lið einkum hjá Magnúsi bróður mínum en tvö af hans börnum átu nánast eingöngu hnetusmjör ofan á brauð langt fram eftir aldri. Bæði Dettinger og Smidt áttu konur og börn í Ameríku og sendu myndir af þeim til okkar þegar þeir voru komnir aftur til Bandaríkjanna. Einnig fengum við jólagjafir frá Dettinger. Í Nýlendu dvaldi ég við og við allt árið. Eftir að ég hóf skólagöngu var ég þó aðeins hjá ömu og afa suð í fjóra mánuði á sumrin. Mamma og pabbi komu stundum í heimsókn.
Það hafði mikil áhrif á heilsu okkar systkinanna þessi vera í Nýlendu, en við vorum bæði með beinkröm. Þegar við vorum ungabörn þá var ekkert mæðraeftirlit eða alla vegana mjög lítið og vissi móðir mín ekki að það ætti að gefa okkur lýsi. Katrín Thoroddsen frænka okkar sá hversu illa var komið fyrir okkur og fyrirskipaði lýsisgjöf og dagleg sólböð. Amma suð sá samviskusamlega um þetta hvorutveggja og vorum við látin vera ber í sólinni part úr degi alltaf þegar sólin skein. Unnur amma var reyndar ljósakona hjá Miðbæjarskólanum og vorum við systkinin sett í nokkra ljósatíma hjá henni yfir veturinn. Enn þann dag í dag trúi ég ekki húðlæknum þegar þeir segja að sólböð séu af hinu illa. Við læknuðumst bæði algjörlega af beinkrömunum.
Amma suð hafði mjög mikil ahrif á mig og kenndi mér ýmislegt. T.d. að sauma krossaum. Eftir stríðið var mikill hörgull á ýmsum vörum. Það var t.d. ekki til nógu mikið smjör. Ég man eftir mér mjög lítilli að strokka smjör sitjandi uppi á eldhúsborði. Þetta var stór glerkrukka með skrúfuðu loki og snerli líkt og gamall handþeytari, en þó með spöðum. Mamma í Reykjavík fékk oft heimagert smjör frá ömmu. Seinna sá ég um að snúa skilvindunni eftir mjaltirnar. Að launum mátti ég fá mér einn bolla af volgri undanrennu þegar ég var búin að skilja. Þetta var mjög gott. Rjóminn fór í smjörgerðina. Þá var amma mjög nýtin og alltaf var stoppað í göt á sokkum. Einnig var erfitt og dýrt að kaupa efni þá var möguleiki að nýta hveitipoka en þeir voru gríðarlega stórir í gamla daga og gerði úr lérefti. Til að nýta lökin betur klippti amma gömlu lökin í sundur í miðjunni og saumaði síðan saman jaðrana. Ekkert rusl varð til á bænum. Ef amma þurfti að losna við e-ð smá drasl, pappakyns mátti nota það í uppkveikju. Plast var ekki komið á þessum árum. Niðursuðudósir voru notaðar undir kríuegg. Sett voru 2 göt efst á hverja dós og þvínæst þrætt band í gegn til að búa til handfang. Þá var settur mosi í botninn til þess að mjúkt væri undir eggjunum. Matarafgangar fóru allir í hænurnar og kálfinn. Þarna lagði amma fyrstu drög að því að gera mig að umhverfissinna. Meira að segja hvítur umbúðapappír var sléttaður, skorinn niður og mér fenginn til að teikna á. Ég hefi æ síðan borið virðingu fyrir nýtninni. Ömmu fannst ótækt að eyða um efni fram. Það finnst mér líka. Þá var mikil regla á heimilinu og amma suð var í rauninni húsbóndinn á heimilinu. Eiginlega var það mjög skrítið að afi sem hafði verið formaður á tíæringi og staðið sig vel í því, gat með engu móti tekið neinar ákvarðanir í búskapnum. Hann gat ekki ákveðið hvort ætti að breiða heyið úr sátunum. Fyrst var litið til veðurs, svo sagði afi suð eigum við að breiða heyið núna. Ég veit það ekki sagði amma. Þá var aftur litið til veðurs og svona spáð og spekúlerað, en á endanum varð amma alltaf að ákveða hvort það ætti að breiða eða ekki. Mig minnir að afi hafi samt sjálfur ákveðið að fara á sjóinn. Í mínu minni fór hann alltaf með elsta syni sínum Hákoni sem seinna varð bóndi í Nýlendu.
Samtöl ömmu og afa suð voru sérstök að því leyti að það var aldrei rifist. Afi var alltaf mjög góður við ömmu. Ef henni þótti eitthvað óþægilegt þá var ekki talað um það. afa mislíkaði stundum við ömmu og gerðum við systkinin það af skömmum okkar að liggja einhvers staðar í felum þegar afi var að moka flórinn í fjósinu. Þá talaðaði hann ævinlega við sjálfan sig og sagði svo ef hann var pirraður út í ömmu: helvítis kerlingin sagði þetta og átti þá við hana. Þannig vissum við Magnús bróðir alltaf hvað afi hugsaði. Fannst okkur þetta alveg drepfyndið. Foreldrar okkar voru ekki svona kurteisir og rifust oft og tíðum. Einkum var móðir mín þrasgjörn. Það var einn ljóður á báðum fjölskyldum mínum, en það var langræknin. Mér finnst hún löstur og reyni ég að vera ekki langrækin.
Ég fékk að fara á sjóinn þegar ég var svona 11 eða 12 ára. Mér fannst svo gaman og var svo stolt af því að ég brosti alla leiðina heim frá Hvalsnesvör. Amma sá mig koma heim tröðina og hló þegar hún sá hvað ég var ánægð. Þar með hófst sjómennska mín í bland við bústörfin. Ég hefi ávallt verið þakklát ömmu fyrir það hvað hún skildi vel löngun mína til að veiða fisk. Það tíðkaðist reyndar bæði í Hvalsneshverfi og Stafneshverfi að stúlkur réru ef karlmann vantaði í það starf. á aldrinum 13-16 var ég talsvert á sjó og reri stundum upp á hlut. Þetta hafði áhrif á mig og varð ég seinna fiskifræðingur hjá Hafrannsóknastofnun (3. kven-fiskifræðingur Íslands). Ég var kaupakona og gekk í bæði kvenkyns og karlmannstörf. Það var heldur enginn kaupamaður. Þannnig þurfti ég að hræra steypu stundum með móðurbróður mínum Hákoni (seinna bónda í Nýlendu), mála glugga og ýmislegt. Einnig keyra traktor og snúa heyi og raka, en ég fékk ekki að slá með traktornum. Garðavinna var heilmikil rófur og kartöflur. Enn í dag finnst mér nauðsynlegt að rækta kartöflur til heimilisins.
Stórann hluta af æsku minni var ég grænmetisæta (samkvæmt ákvörðun foreldra minna), en mátti þó borða harðfisk , egg og mjólkurvörur. Þetta hlýtur að hafa verið erfitt fyrir ömmu suð. Hún hafði þó oft sojabaunabúðing í matinn, bakaði gróft brauð og malaði rúg í morgunmat. Einnig var ræktað blaðsalat og tíndur njóli. Þá var ég send út til að safna smára sem var notaður saxaður ofan á kartöflur. Næpur og rófur voru mikið étnar aðalega hráar. Hætti að vera grænmetisæta um tvítugt og sé enn eftir öllu góða fiskinum sem ég át ekki í Nýlendu og veiddi jafnvel sjálf.
Það var sérstakt hvað fór mikill tími í að tína kríuegg til að hafa í matinn. Þetta voru 2-4 vikur í kringum mánaðarmótin Júní og júlí. ekki þótti gott að tína unguð egg og var hætt að taka egg þegar þau fóru að stropa.
Af ömmu suð lærði ég hvernig átti að ala upp börn, skipta störfum og stjórna fólki í vinnu með lagni. Miðað við móður mína var t.d. barnauppeldi hjá ömmu suð allt í góðu skipulagi og átakalaust, en hjá móður minni allt í hers höndum og vitleysu. Móðir mín var góð manneskja og mjög uppörvandi fyrir mig en vegna suðrænnar skapgerðar sinnar, sem var reyndar sú sama og hjá afa suð þá tókst henni aldrei að stjórna bróður mínum nema með miklum hörmungum. Líkamlegar barsmíðar voru stundaðar og framkvæmdi móðir mín þær ekki einu sinni sjálf, heldur var faðir minn kallaður til og látinn framkvæma þær eftir hennar tilskipunum. Ellegar barnið var læst úti. Það endaði með að bróðir minn klagaði foreldrana fyrir afa uppi og hann missti stjórn á sér og húðskammaði móður mina fyrir að fara illa með Magnús bróður. Auðvitað átti bróðir minn mikinn þátt í því sjálfur með endalausri ertni að hann lenti daglega í útistöðum við móður okkar. Ég þakka mínum sæla að ég skyldi alast líka upp í Nýlendu og læra betri aðferðir við barnauppeldi. Þetta hafði líka þau áhrif á mig að ég las nokkrar bækur um barnauppeldi þegar við hjónin eignuðumst okkar börn.
Amma suð kenndi mér líka á ýmsar hættur og varð ég því hæfilega varkár. Fyrst var það að varast að detta í hlandfor. Það var mesta hætta sem ég gat ímyndað mér. Fyrst var ég hrædd með sögum af vonda kallinum sem byggi í hlandforinni og mundi hann teygja hendur upp úr forinni og ná mér ef ég kæmi nálægt. Seinna kom svo sagan af drengnum sem datt í forina á Melabergi (bær nær Sandgerði en Hvalsneshverfi) og minnir mig að hann hafi dáið en samt náðist í hárið á honum og hann var togaður upp. Það var bara of seint því drengurinn hafði sopið á forinni. Hryllilegt! Þá var það sjórinn. Hann var líka hættulegur en þó viðráðanlegur. Við börnin fengum nefnilega að leika okkur heilmikið ein niðri í fjöru. Mér var sagt að sumar öldur væru stærri en aðrar og þær gætu hrifið okkur börnin með út á dýpið. Ég fékk þó oft að fara með yngri frændsystkini min í sjóinn. Suma daga mátti bara vaða en aðra mátti synda og busla að vild. Þá þurfti ég einnig að læra á flóðahættu og passa að mig flæddi ekki úti í hólma. Það gerðist samt nokkrum sinnum að það féll of snemma að, en þá bjargaði mér að ég var í gúmmístígvelum og gat vaðið í land eftir malarhrygg. Stundum mátti engu muna að mig flæddi einkum þegar farið var út í Hólma við Reykjavík. Mamma vissi ekkert um þær svaðilfarir.
Trúmál.
Amma og afi suð voru trúuð upp á gamla mátann og fórum við afi í hverja einustu messu sem haldin var í Hvalsneskirkju á sumrin. Afi var svona hæfilega trúaður og dottaði alltaf undir predikuninni. Ég lagði mig fram um að syngja alla sálmana. Presturinn séra Eiríkur Brynjólfsson á Utskálum, sem skírði mig heima í stofu í Nýlendu var í uppáhaldi hjá mér. Hann fór frá sókninni þegar ég var 10 ára.
Amma suð tók tímabil þar sem hún var mjög þunglynd. Það var aðalgallinn á henni. Þegar hún var í þessum köstum þá var þungt yfir öllum á heimilinu og maður mátti ekki hlæja. Einu sinni þegar ég var í Reykjavík þá var ég send til Ragnhildar í Tjarnargötu og látin biðja hana að senda ömmu suð lækningarkraft. Man ekki hvort amma lagaðist við það.
Unnur amma trúði ekki mikið á guð heldur frekar eitthvert gott afl, en þeim mun meira hugsaði hún um handanheimana. Vinkona Unnar ömmu var Aðalbjörg Sigurðardóttir kona Haraldar Nielssonar. Þær voru báðar talsverðir spíritistar. Amma te var einnig á sömu línu og talsvert hjátrúarfull. Þetta hafði einhver áhrif á mig og fékk ég seinna áhuga á ýmsum skrítnum fyrirbærum. Trúði því t.d. að möguleiki væri á því að senda fólki einhvers konar lífskraft með því að biðja fyrir viðkomandi. Amma te hafði ekki mikla trú á lífi eftir dauðann. Þó gerðist það skrítna eftir að hún dó þá dreymdi konu eina að Theódóra kæmi til sín og mælti fram eftirfarandi vísu:
Yfirum álinn bátinn bar blikaði sól um fold og mar. Ég ýtti að hlein og eygði þar ástina og lífið hvar sem var.
Faðir minn Skúli Halldórsson tónskáld samdi lag við ljóðið og kallaði það draumljóð. Hann sagði ljóðið vera eftir Theódóru en því miður hefur hann gleymt að geta konunnar sem dreymdi ljóðið. Ég hefi alltaf skilið söguna sem svo að þarna sé Amma te komin í handan heimana.
Góðgerðarmál.
Báðar ömmur mínar vildu gefa fátækum, amma suð sendi mig oft með nýjan fisk að Nýjabæ (torfbæ í Hvalneshverfi). Þar bjuggu systkinin Sveinn og Jónína. Sveinn átti ekki bát en gerði gjarnan við ýmislegt sem bilaði hjá okkur einkum klukkur. Kom daglega og fékk lánað dagblað.
Unnur amma vann hjá mæðrastyrksnefnd og sagði mér að það væri sælla að gefa en þiggja. Fyrir jólin var eg alltaf send með dálitla peningaupphæð frá Mæðrastyrksnefnd til Anní Leifs fyrri konu Jóns Leifs á Nýlendugötu í Reykjavík. Anní var fátæk en stolt og vildi aldrei taka við peningaumslaginu. En ég var ákveðin og sagði að hún yrði að taka við því. Á endanum gekk það alltaf. Mér fannst þetta mjög erfitt, of persónulegt. Það er betra að gefa nafnlaust. Sennilega sagði ég alltaf að amma Unnur hefði sent mig og að þetta væri frá mæðrastyrksnefnd.
Stjórnmál.
Amma te var langt á undan sinni samtíð með áhuga á stjórnmálum og stóð þétt við bakið á manni sínum Skúla Thoroddssen alþingismanni. Hún vildi að Ísland væri sjálfstætt ríki. Bæði faðir Theódóru séra Guðmundur á Kvennabrekku og Skúli Thóroddsen unnu að menntun og réttindum kvenna. Sá fyrrnefndi var fyrstur til að rita um stofnun kvennaskóla hér á landi, en skólinn var stofnaður árið 1874 og fór eldri systir ömmu te , Ásthildur í skólann það ár. Amma te var yfirstéttarkona og fremur rík framan af æfi. Þegar hún var orðin ekkja þá seldi hún eignir sínar fyrir lítinn pening. Hún var ekki mikið fyrir peninga og eignir. Hvorki föður- né móðuramma höfðu áhuga á stjórnmálum eða kvenréttindum.
Menntun.
Amma Unnur var vel menntuð miðað við það sem þá gerðist. Kunni ensku og dönsku reiprennandi. Hún lærði í heimaskóla á Bessastöðum, en fékk þó ekki að fara í menntaskólann í Reykjavík eins og bræður hennar. Var send til Skotlands til kynnast heiminum. spilaði á píanó. Einnig var Unnur amma send á berklahælið í Vejle þegar hún var með berklana. Þar læknaðist hún. Amma suð fór í kvennaskólann í Reykjavík og kunni dálitla handavinnu. Hún var um tíma í London og lærði þar smávegis í ensku eins og sagt var frá hér að framan.
Við hvaða staði og tímabil er frásögn þín miðuð?:
Reykjavík, Miðnes 20. öldin aðallega.
Questionnaire
Record type
Keywords