Main information
Gender / Year of Submittee
Karl (1937)
Dating
Day sent: 09.03.2015
Object-related numbers
"Museumnumber b": 2015-1-13
Place
Núverandi sveitarfélag: Hrunamannahreppur, Hrunamannahreppur
Questions / Answers
Allar spurningar
Um ömmu mína Sigríði Árnadóttur
Föðuramma mín Sigríður Árnadóttir fæddist 6. júní 1869 í Móeiðarhvols-Norðurhjáleigu í Hvolhreppi og ólst þar upp sem tökubarn hjá móðurforeldrum sínum. Foreldrar hennar voru þó búandi hjón þar í hreppnum og áttu ekki eldri börn. Amma átti tvö yngri systkini sem ólust upp hjá foreldrum sínum. Innan við tvítugt átti hún líka um tíma heimili hjá þeim í Mundakoti á Eyrarbakka þar sem þau bjuggu lengst af. Um tvítugsaldur var amma vinnukona hjá móðursystur sinni á Heiði á Rangárvöllum og giftist þaðan sumarið 1891 afa mínum Jóni Árnasyni bóndasyni á Bjalla í Landsveit. Guðmundur Guðmundsson skólaskáld orti til þeirra brúðkaupskvæði, væntanlega eftir pöntun. Hann var þá 16 ára í foreldrahúsum í Hrólfsstaðahelli á Landi. Kvæðið er varðveitt í handriti höfundar.
Vorið 1891 hófu þau Sigríður og Jón búskap á Bjalla en faðir hans hafði látist veturinn áður. Þar bjuggu þau aðeins eitt ár en fengu vorið 1892 til ábúðar hluta af Auðsholti í Biskupstungum. Væntanlega hafa þau átt að flytja frá Bjalla í fardögum, þ.e. í byrjun júní, en elsta barnið fæddist 28. maí þá um vorið. Þess vegna munu þau hafa fengið að fresta flutningnum og að sögn var barnið þriggja vikna þegar flutt var út yfir Þjórsá sem þá var enn óbrúuð. Í Auðsholti bjuggu þau fimm ár en fengu vorið 1897 Tungufell í Hrunamannahreppi til ábúðar. Þá voru börnin orðin fjögur og leist Hrunamönnum illa á að fá þetta fátæka barnafólk í hreppinn. Halldór „ríki“ á Vatnsleysu átti jörðina og mun hafa verið reynt að koma í veg fyrir að hann byggði afa Tungufellið. Það tókst þó ekki en ekki fékk afi formlegt byggingarbréf fyrr en fjölskyldan var orðin sveitföst eftir fimm ára dvöl í hreppnum. Sagði Jón svo frá að útsvar hans til hreppsins hafi verið óeðlilega hátt þessi fyrstu fimm ár í Tungufelli en það hafi breyst þegar hann var orðinn sveitfastur. Virðist þannig hafa átt að reyna á gjaldþolið og jafnvel búist við nýju ábúendurnir flosnuðu upp og lentu þá á framfærslu fyrri dvalarsveitar.
Flutt var í gamlan torfbæ í Tungufelli en fáeinum árum eftir aldamótin var reist ný baðstofa í gömlum stíl. Hún var alþiljuð með skarsúðarþaki en ytri veggir úr torfi nema framstafninn ofanverður þar sem eini glugginn var. Önnur hús voru eingöngu úr torfi og grjóti, þar með hlóðaeldhúsið sem hefur líklega verið hluti eldri bæjarins. Árið 1912 var bærinn stækkaður, byggð stofa með geymslulofti yfir og lítið herbergi inn af stofunni. Enn fremur var um það leyti aftasti hluti baðstofunnar þiljaður af fyrir eldhús, og kolaeldavél komið þar fyrir. Fækkaði þá rúmum í baðstofunni úr átta í sex. Þannig voru híbýlin þaðan í frá alla búskapartíð afa og ömmu.[1] Eldavél mun reyndar fyrst hafa verið komið fyrir í einhverjum krók eða kofa inn af hlóðaeldhúsinu en þakið bilaði þar yfir og var ekki lagfært að sinni. (Haft eftir einum af elstu bræðrunum, Guðna bónda á Jaðri, f. 1895.) Jón afi þótti dugandi bóndi en líklega hefur hann verið fremur framkvæmdalítill um ýmislegt sem við kom heimilishaldinu eins og þetta dæmi bendir til. Haft var eftir ömmu að verst hafi henni þótt ef hana vantaði eldivið þegar nóg var í búrinu til að elda. Sjálfrennandi vatn kom í eldhúsið árið 1926 en áður var vatn til heimilisnota sótt stuttan spöl í bæjarlækinn sem aldrei fraus og var ágætt vatnsból.
Börnin urðu ellefu á rúmum 20 árum og komust öll upp nema fimmti sonurinn sem dó tveggja vikna gamall. Þá veiktist amma og barnið var tekið á annan bæ frammi í sveit. Haft var eftir ömmu að hún hafi jafnvel sætt sig betur við að missa þetta barn heldur en láta það alast upp hjá fólkinu sem tók það til sín strax eftir fæðingu. Fyrstu átta börnin fæddust á 12 árum, alltaf tvö á hverjum þremur árum, en meiri aldursmunur var á yngri börnunum.
Í samantekt um uppvaxtarár Guðna Jónssonar segir Lilja Ólafsdóttir, dótturdóttir hans:
Lífið í Tungufelli var hefðbundið sveitalíf þess tíma. Efnin voru lítil og varð að gæta vel að öllu svo þau hrykkju til. ... „Við sultum aldrei en oft hefðum við þegið meira að borða“ sagði Guðni afi eitt sinn við mig þegar ég spurði hann um gamla daga.
Lilja spurði afa sinn hvort systkinin hefðu notið mikils ástríkis hjá foreldrunum. Hann svaraði litlu en lét á sér skilja að það hafi verið af skornum skammti. Líklega hefur ekki verið mikill tími aflögu fyrir börnin og þá fyrst og fremst til nauðsynlegrar umönnunar þeirra allra yngstu á hverjum tíma. Guðni sagði líka frá þvi hvernig amma bakaði jólaköku í hlóðaeldhúsinu þar sem enginn var ofninn. Kakan var bökuð í stórum steypujárnspotti sem látinn var standa á mikilli glóð í hlóðunum. Minni potti var hvolft ofan í þann stóra og glóð úr hlóðunum höfð þar ofan á. Þannig var gerður nægilega heitur „ofn“ til að baka í.
Manntal var tekið í nóvember 1901 skömmu eftir fæðingu sjöunda barnsins sem var elst fjögurra systra í barnahópnum. Þá er ekkert vinnuhjú í Tungufelli nema 16 ára bróðursonur afa. Sex manns er sagt „aðkomandi“ og er allt það fólk skráð til heimilis á öðrum bæjum. Þar með var ljósmóðirin og önnur kona sem líklega hefur verið lánuð tímabundið að Tungufelli til að aðstoða við heimilisstörf á meðan amma var að ná sér eftir barnsburðinn. Eftirfarandi frásögn mun eiga við fæðingu þessa barns eða þess áttunda í maí 1903:
Nú bar svo við að húsfreyjan á Tungufelli, efsta bæ í Hrunamannahreppi, þurfti á ljósmóður að halda. Var tekið það ráð að kalla yfir Hvítá að Brattholti og biðja að senda þaðan mann þegar í stað að Gýjarhóli með þau boð að þeir sæktu ljósmóðurina að Drumboddstöðum og ferjuðu hana yfir ána, en þar beið maður og hestar til þess að flytja hana að Tungufelli. Allt fór þetta eins og áætlað var og náði ljósmóðirin í tæka tíð að hjálpa konunni. En því er frá þessu sagt hér að það sýnir mæta vel bæði erfiðleika þeirra tíma og hjálpfýsi og viðbragðsflýti manna þegar á reyndi.[2]
Amma var fremur nettvaxin og kvik í hreyfingum, en líklega ekki líkamlega sterkbyggð. Ekki löngu eftir fæðingu yngsta barnsins veiktist hún og var að mestu rúmliggjandi í um það bil tvö ár. Þetta var þá talinn einhver hjartasjúkdómur en seinna var talið næsta víst að tíðar barneignir ásamt erfiðum heimilisstörfum hafi verið meira en hún þoldi áfallalaust. Engin vistráðin vinnukona er á heimilinu í manntölunum 1901 og 1910 og óvíst að svo hafi nokkurn tíma verið í Tungufelli fyrr en eftir að amma veiktist upp úr 1912, en líklega hafa oftast verið kaupakonur um sláttinn. Vafalaust hefur hvíldar- og svefntími ömmu oft verið í stysta lagi og hún hreinlega verið búin að gefast upp. Ólafur Ísleifsson „læknir“ á Þjórsártúni kom til hennar, og var honum þakkað að hún komst aftur til heilsu.[3]
Haustið 1915 kom að Tungufelli vinnukona sem hafði lært fatasaum. Hún vann töluvert við að sauma fatnað á heimilisfólkið en yngstu systurnar áttu þá varla föt til skiptanna. Hún hafði aðstöðu í kirkjunni til að sauma vegna þess að amma þoldi illa hávaðann í saumavélinni. Af því má líklega fara nærri um hvers eðlis vanheilsa hennar hefur verið.
Sóknarkirkja var í Tungufelli, bændakirkja sem ábúandinn sá alveg um í umboði eiganda jarðarinnar. Leigur eftir kúgildi sem fylgdu jörðinni, „12 fjórðungar af velvönduðu smjöri“ eða um 60 kg á ári, runnu til sóknarprestsins í Hruna sem greiðsla fyrir þjónustu í sókninni, og átti að færa prestinum það í einu lagi hvert haust. Messað skyldi þriðja hvern sunnudag og á hátíðum. Sjálfsagt þótti að allir kirkjugestir fengju góðgerðir eftir messu. Sóknin var lítil og sjaldan margt fólk en þó hefur verið af þessu bæði nokkur kostnaður og fyrirhöfn, einkum fyrir húsmóðurina. Á fyrstu búskaparárum afa og ömmu í Tungufelli var föst venja að afi gæfi sóknarprestinum brennivín út í kaffið eftir messu. Einu sinni var afi ekki heima á messudegi. Presturinn minnti ömmu á brennivínið en hún sagðist ekki vita hvar Jón geymdi flöskuna. Prestur trúði ekki öðru en flaskan mundi finnast en amma sat við sinn keyp og varð prestur að drekka sitt kaffi brennivínslaust í þetta skipti. Amma mun víst yfirleitt hafa staðið fast við sínar ákvarðanir og ekki farið í manngreinarálit í þeim efnum.
Þeir sem leið áttu í afrétt með fjárrekstra á vorin og úr leitum á haustin komu oft við í Tungufelli, efsta bænum í sveitinni, og sjálfsagt þótti að þeir fengju einhverja hressingu. Sennilega hafa þrír ungir menn framan úr sveit sem voru „aðkomandi“ í Tungufelli þegar manntalið var tekið í nóv. 1901 verið eftirleitarmenn á heimleið úr afrétti. Helgi á Hrafnkelsstöðum segir frá viðtökum fjögurra manna að lokinni harðsóttri tveggja vikna eftirleit haustið 1917:
Oft hefur mér verið vel tekið á bæ bæði á Norður- og Suðurlandi, en viðtökunum þá í Tungufelli skal ég lengst við bregða, og því sem þá var borið fyrir okkur og ekki síður hestana okkar. Það var hvergi skorið við nögl sér. Vorum við þarna í góðu yfirlæti um nóttina.[4]
Þegar hér var komið sögu höfðu afi og amma búið 20 ár í Tungufelli, efnahagurinn væntanlega orðinn þokkalegur og amma staðin upp úr veikindum sínum. Um þetta leyti fæddist fyrsta barnabarnið, elsta barn Guðna sem kvæntist vorið 1917 og flutti þá að heiman fyrstur systkinanna í Tungufelli.
Hvorki ég né systir mín, tæpum þremur árum eldri, minnumst þess ekki að hafa hænst mikið að ömmu okkar eða hún hafi skipt sér mikið af okkur þótt nábýli væri mikið. Systir mín man þó eftir að amma hafi stundum gefið henni kökubita frammi í búri. Þá lét hún stelpuna sitja þar á kistuloki og gaf henni part af flatköku með smjöri. Búrið var hlaðið úr torfi og grjóti með moldargólfi. Öll vinnsla úr mjólk fór fram í búrinu. Þar var skilvindan og strokkurinn auk annars sem tilheyrði mjólkurvinnslunni. Einnig tunnur með súrmat og fleiri geymsluílát matvæla. Búrið var þannig mikilvægur starfsvettvangur húsmóðurinnar ekki síður en eldhúsið. Auk starfanna innan bæjar voru mjaltir yfirleitt kvennastarf en a.m.k. tveir eldri bræðranna í Tungufelli tók þátt í mjöltum sem var víst ekki venjulegt með bændasyni. Kýr hafa líklega lengst af verið um 6 eða færri, en fært var frá ám fram undir 1920 og þá allmargar ær í kvíum. Smjörið sem presturinn fékk hvert haust hefur að mestu leyti verið unnið úr sauðamjólk og hefur þurft nokkuð til.
Sonardóttir afa og ömmu fædd 1931 ólst upp hjá foreldrum sínum og eldri systkinum á Jaðri stuttan spöl frá Tungufelli og var mikill samgangur á milli bæjanna.[5] Þegar hún man fyrst eftir var amma oft eitthvað að sýsla í búrinu og kallaði þá á hana þangað til að gefa henni flatköku með smjöri sem hún drap á kökuna með fingri. Eitthvað spjölluðu þær líka saman þarna í búrinu. Þessi frænka mín segir ömmu hafa verið fremur hlédræga og þetta muni hafa verið hennar aðferð til að nálgast barnabörnin.
Þegar við systkinin munum fyrst eftir var amma komin um sjötugt og aðrir höfðu tekið að mestu við störfum hennar. Við teljum okkur muna eftir henni sitjandi á rúminu sínu að kemba ull með ullarkömbum og spinna á rokkinn sinn þráð úr kembunum. Á þessum tíma var þó farið að senda ull í vinnslu og láta vinna í lopa sem spunnið var úr heima í spunavél.
Um 1930 hafði elsti sonurinn sem var einhleypur keypt jörðina og tekið við búrekstrinum en afi og amma voru þó áfram skráð fyrir búinu. Yngsta dóttirin tók svo smám saman við hússtjórninni af móður sinni en eldri systurnar fluttu að heiman. Yngsti bróðirinn, faðir minn, kvæntist árið 1931, innréttaði eigin íbúð í gamla bænum og hófu foreldrar mínir þá búskap með eigin bústofn. Þegar ég man fyrst eftir upp úr 1940 var afi kominn yfir áttrætt og orðinn illa haldinn af heilabilun. Amma sem var 11 árum yngri var þá enn við sæmilega heilsu. Upp úr því fór henni að hraka og var nánast „út úr heiminum“ síðustu árin sem hún lifði. Bæði voru þau heima í Tungufelli til æviloka og fóru aldrei á sjúkrahús. Hann féll frá 88 ára gamall vorið 1946 en hún næstum 85 ára árið 1954, bæði í skarsúðarbaðstofunni frá fyrstu árum aldarinnar.
[1] Þegar foreldrar mínir hófu búskap 1931 var bætt við tveimur litlum herbergjum og eldhúsi (sjá svör við spurningaskrá 117 og grunnteikningu þar af bænum).
[2]Íslenskar ljósmæður III, bls. 236. Um Elísabetu Þorsteinsdóttur ljósmóður. Höfundur Guðríður Þórarinsdóttir frá Drumboddsstöðum, systurdóttir Elísabetar.
[3] Hann var ekki lærður læknir en fékk takmarkað lækningaleyfi 1915. Þótti heppinn og góður læknir. Hafði aflað sér talsverðrar þekkingar í læknisfræði en var ekki hómópati eins og margir hafa haldið.
[4] Göngur og réttir II, bls. 166.
[5] Hún er dóttir föðurbróður míns Guðna bónda á Jaðri og konu hans sem áður var vinnukonan sem saumaði í kirkjunni. Þessi frænka mín sagði mér frá því og ýmsu fleira sem hér hefur komið fram.
Um ömmu mína Sigríði Árnadóttur
Föðuramma mín Sigríður Árnadóttir fæddist 6. júní 1869 í Móeiðarhvols-Norðurhjáleigu í Hvolhreppi og ólst þar upp sem tökubarn hjá móðurforeldrum sínum. Foreldrar hennar voru þó búandi hjón þar í hreppnum og áttu ekki eldri börn. Amma átti tvö yngri systkini sem ólust upp hjá foreldrum sínum. Innan við tvítugt átti hún líka um tíma heimili hjá þeim í Mundakoti á Eyrarbakka þar sem þau bjuggu lengst af. Um tvítugsaldur var amma vinnukona hjá móðursystur sinni á Heiði á Rangárvöllum og giftist þaðan sumarið 1891 afa mínum Jóni Árnasyni bóndasyni á Bjalla í Landsveit. Guðmundur Guðmundsson skólaskáld orti til þeirra brúðkaupskvæði, væntanlega eftir pöntun. Hann var þá 16 ára í foreldrahúsum í Hrólfsstaðahelli á Landi. Kvæðið er varðveitt í handriti höfundar.
Vorið 1891 hófu þau Sigríður og Jón búskap á Bjalla en faðir hans hafði látist veturinn áður. Þar bjuggu þau aðeins eitt ár en fengu vorið 1892 til ábúðar hluta af Auðsholti í Biskupstungum. Væntanlega hafa þau átt að flytja frá Bjalla í fardögum, þ.e. í byrjun júní, en elsta barnið fæddist 28. maí þá um vorið. Þess vegna munu þau hafa fengið að fresta flutningnum og að sögn var barnið þriggja vikna þegar flutt var út yfir Þjórsá sem þá var enn óbrúuð. Í Auðsholti bjuggu þau fimm ár en fengu vorið 1897 Tungufell í Hrunamannahreppi til ábúðar. Þá voru börnin orðin fjögur og leist Hrunamönnum illa á að fá þetta fátæka barnafólk í hreppinn. Halldór „ríki“ á Vatnsleysu átti jörðina og mun hafa verið reynt að koma í veg fyrir að hann byggði afa Tungufellið. Það tókst þó ekki en ekki fékk afi formlegt byggingarbréf fyrr en fjölskyldan var orðin sveitföst eftir fimm ára dvöl í hreppnum. Sagði Jón svo frá að útsvar hans til hreppsins hafi verið óeðlilega hátt þessi fyrstu fimm ár í Tungufelli en það hafi breyst þegar hann var orðinn sveitfastur. Virðist þannig hafa átt að reyna á gjaldþolið og jafnvel búist við nýju ábúendurnir flosnuðu upp og lentu þá á framfærslu fyrri dvalarsveitar.
Flutt var í gamlan torfbæ í Tungufelli en fáeinum árum eftir aldamótin var reist ný baðstofa í gömlum stíl. Hún var alþiljuð með skarsúðarþaki en ytri veggir úr torfi nema framstafninn ofanverður þar sem eini glugginn var. Önnur hús voru eingöngu úr torfi og grjóti, þar með hlóðaeldhúsið sem hefur líklega verið hluti eldri bæjarins. Árið 1912 var bærinn stækkaður, byggð stofa með geymslulofti yfir og lítið herbergi inn af stofunni. Enn fremur var um það leyti aftasti hluti baðstofunnar þiljaður af fyrir eldhús, og kolaeldavél komið þar fyrir. Fækkaði þá rúmum í baðstofunni úr átta í sex. Þannig voru híbýlin þaðan í frá alla búskapartíð afa og ömmu.[1] Eldavél mun reyndar fyrst hafa verið komið fyrir í einhverjum krók eða kofa inn af hlóðaeldhúsinu en þakið bilaði þar yfir og var ekki lagfært að sinni. (Haft eftir einum af elstu bræðrunum, Guðna bónda á Jaðri, f. 1895.) Jón afi þótti dugandi bóndi en líklega hefur hann verið fremur framkvæmdalítill um ýmislegt sem við kom heimilishaldinu eins og þetta dæmi bendir til. Haft var eftir ömmu að verst hafi henni þótt ef hana vantaði eldivið þegar nóg var í búrinu til að elda. Sjálfrennandi vatn kom í eldhúsið árið 1926 en áður var vatn til heimilisnota sótt stuttan spöl í bæjarlækinn sem aldrei fraus og var ágætt vatnsból.
Börnin urðu ellefu á rúmum 20 árum og komust öll upp nema fimmti sonurinn sem dó tveggja vikna gamall. Þá veiktist amma og barnið var tekið á annan bæ frammi í sveit. Haft var eftir ömmu að hún hafi jafnvel sætt sig betur við að missa þetta barn heldur en láta það alast upp hjá fólkinu sem tók það til sín strax eftir fæðingu. Fyrstu átta börnin fæddust á 12 árum, alltaf tvö á hverjum þremur árum, en meiri aldursmunur var á yngri börnunum.
Í samantekt um uppvaxtarár Guðna Jónssonar segir Lilja Ólafsdóttir, dótturdóttir hans:
Lífið í Tungufelli var hefðbundið sveitalíf þess tíma. Efnin voru lítil og varð að gæta vel að öllu svo þau hrykkju til. ... „Við sultum aldrei en oft hefðum við þegið meira að borða“ sagði Guðni afi eitt sinn við mig þegar ég spurði hann um gamla daga.
Lilja spurði afa sinn hvort systkinin hefðu notið mikils ástríkis hjá foreldrunum. Hann svaraði litlu en lét á sér skilja að það hafi verið af skornum skammti. Líklega hefur ekki verið mikill tími aflögu fyrir börnin og þá fyrst og fremst til nauðsynlegrar umönnunar þeirra allra yngstu á hverjum tíma. Guðni sagði líka frá þvi hvernig amma bakaði jólaköku í hlóðaeldhúsinu þar sem enginn var ofninn. Kakan var bökuð í stórum steypujárnspotti sem látinn var standa á mikilli glóð í hlóðunum. Minni potti var hvolft ofan í þann stóra og glóð úr hlóðunum höfð þar ofan á. Þannig var gerður nægilega heitur „ofn“ til að baka í.
Manntal var tekið í nóvember 1901 skömmu eftir fæðingu sjöunda barnsins sem var elst fjögurra systra í barnahópnum. Þá er ekkert vinnuhjú í Tungufelli nema 16 ára bróðursonur afa. Sex manns er sagt „aðkomandi“ og er allt það fólk skráð til heimilis á öðrum bæjum. Þar með var ljósmóðirin og önnur kona sem líklega hefur verið lánuð tímabundið að Tungufelli til að aðstoða við heimilisstörf á meðan amma var að ná sér eftir barnsburðinn. Eftirfarandi frásögn mun eiga við fæðingu þessa barns eða þess áttunda í maí 1903:
Nú bar svo við að húsfreyjan á Tungufelli, efsta bæ í Hrunamannahreppi, þurfti á ljósmóður að halda. Var tekið það ráð að kalla yfir Hvítá að Brattholti og biðja að senda þaðan mann þegar í stað að Gýjarhóli með þau boð að þeir sæktu ljósmóðurina að Drumboddstöðum og ferjuðu hana yfir ána, en þar beið maður og hestar til þess að flytja hana að Tungufelli. Allt fór þetta eins og áætlað var og náði ljósmóðirin í tæka tíð að hjálpa konunni. En því er frá þessu sagt hér að það sýnir mæta vel bæði erfiðleika þeirra tíma og hjálpfýsi og viðbragðsflýti manna þegar á reyndi.[2]
Amma var fremur nettvaxin og kvik í hreyfingum, en líklega ekki líkamlega sterkbyggð. Ekki löngu eftir fæðingu yngsta barnsins veiktist hún og var að mestu rúmliggjandi í um það bil tvö ár. Þetta var þá talinn einhver hjartasjúkdómur en seinna var talið næsta víst að tíðar barneignir ásamt erfiðum heimilisstörfum hafi verið meira en hún þoldi áfallalaust. Engin vistráðin vinnukona er á heimilinu í manntölunum 1901 og 1910 og óvíst að svo hafi nokkurn tíma verið í Tungufelli fyrr en eftir að amma veiktist upp úr 1912, en líklega hafa oftast verið kaupakonur um sláttinn. Vafalaust hefur hvíldar- og svefntími ömmu oft verið í stysta lagi og hún hreinlega verið búin að gefast upp. Ólafur Ísleifsson „læknir“ á Þjórsártúni kom til hennar, og var honum þakkað að hún komst aftur til heilsu.[3]
Haustið 1915 kom að Tungufelli vinnukona sem hafði lært fatasaum. Hún vann töluvert við að sauma fatnað á heimilisfólkið en yngstu systurnar áttu þá varla föt til skiptanna. Hún hafði aðstöðu í kirkjunni til að sauma vegna þess að amma þoldi illa hávaðann í saumavélinni. Af því má líklega fara nærri um hvers eðlis vanheilsa hennar hefur verið.
Sóknarkirkja var í Tungufelli, bændakirkja sem ábúandinn sá alveg um í umboði eiganda jarðarinnar. Leigur eftir kúgildi sem fylgdu jörðinni, „12 fjórðungar af velvönduðu smjöri“ eða um 60 kg á ári, runnu til sóknarprestsins í Hruna sem greiðsla fyrir þjónustu í sókninni, og átti að færa prestinum það í einu lagi hvert haust. Messað skyldi þriðja hvern sunnudag og á hátíðum. Sjálfsagt þótti að allir kirkjugestir fengju góðgerðir eftir messu. Sóknin var lítil og sjaldan margt fólk en þó hefur verið af þessu bæði nokkur kostnaður og fyrirhöfn, einkum fyrir húsmóðurina. Á fyrstu búskaparárum afa og ömmu í Tungufelli var föst venja að afi gæfi sóknarprestinum brennivín út í kaffið eftir messu. Einu sinni var afi ekki heima á messudegi. Presturinn minnti ömmu á brennivínið en hún sagðist ekki vita hvar Jón geymdi flöskuna. Prestur trúði ekki öðru en flaskan mundi finnast en amma sat við sinn keyp og varð prestur að drekka sitt kaffi brennivínslaust í þetta skipti. Amma mun víst yfirleitt hafa staðið fast við sínar ákvarðanir og ekki farið í manngreinarálit í þeim efnum.
Þeir sem leið áttu í afrétt með fjárrekstra á vorin og úr leitum á haustin komu oft við í Tungufelli, efsta bænum í sveitinni, og sjálfsagt þótti að þeir fengju einhverja hressingu. Sennilega hafa þrír ungir menn framan úr sveit sem voru „aðkomandi“ í Tungufelli þegar manntalið var tekið í nóv. 1901 verið eftirleitarmenn á heimleið úr afrétti. Helgi á Hrafnkelsstöðum segir frá viðtökum fjögurra manna að lokinni harðsóttri tveggja vikna eftirleit haustið 1917:
Oft hefur mér verið vel tekið á bæ bæði á Norður- og Suðurlandi, en viðtökunum þá í Tungufelli skal ég lengst við bregða, og því sem þá var borið fyrir okkur og ekki síður hestana okkar. Það var hvergi skorið við nögl sér. Vorum við þarna í góðu yfirlæti um nóttina.[4]
Þegar hér var komið sögu höfðu afi og amma búið 20 ár í Tungufelli, efnahagurinn væntanlega orðinn þokkalegur og amma staðin upp úr veikindum sínum. Um þetta leyti fæddist fyrsta barnabarnið, elsta barn Guðna sem kvæntist vorið 1917 og flutti þá að heiman fyrstur systkinanna í Tungufelli.
Hvorki ég né systir mín, tæpum þremur árum eldri, minnumst þess ekki að hafa hænst mikið að ömmu okkar eða hún hafi skipt sér mikið af okkur þótt nábýli væri mikið. Systir mín man þó eftir að amma hafi stundum gefið henni kökubita frammi í búri. Þá lét hún stelpuna sitja þar á kistuloki og gaf henni part af flatköku með smjöri. Búrið var hlaðið úr torfi og grjóti með moldargólfi. Öll vinnsla úr mjólk fór fram í búrinu. Þar var skilvindan og strokkurinn auk annars sem tilheyrði mjólkurvinnslunni. Einnig tunnur með súrmat og fleiri geymsluílát matvæla. Búrið var þannig mikilvægur starfsvettvangur húsmóðurinnar ekki síður en eldhúsið. Auk starfanna innan bæjar voru mjaltir yfirleitt kvennastarf en a.m.k. tveir eldri bræðranna í Tungufelli tók þátt í mjöltum sem var víst ekki venjulegt með bændasyni. Kýr hafa líklega lengst af verið um 6 eða færri, en fært var frá ám fram undir 1920 og þá allmargar ær í kvíum. Smjörið sem presturinn fékk hvert haust hefur að mestu leyti verið unnið úr sauðamjólk og hefur þurft nokkuð til.
Sonardóttir afa og ömmu fædd 1931 ólst upp hjá foreldrum sínum og eldri systkinum á Jaðri stuttan spöl frá Tungufelli og var mikill samgangur á milli bæjanna.[5] Þegar hún man fyrst eftir var amma oft eitthvað að sýsla í búrinu og kallaði þá á hana þangað til að gefa henni flatköku með smjöri sem hún drap á kökuna með fingri. Eitthvað spjölluðu þær líka saman þarna í búrinu. Þessi frænka mín segir ömmu hafa verið fremur hlédræga og þetta muni hafa verið hennar aðferð til að nálgast barnabörnin.
Þegar við systkinin munum fyrst eftir var amma komin um sjötugt og aðrir höfðu tekið að mestu við störfum hennar. Við teljum okkur muna eftir henni sitjandi á rúminu sínu að kemba ull með ullarkömbum og spinna á rokkinn sinn þráð úr kembunum. Á þessum tíma var þó farið að senda ull í vinnslu og láta vinna í lopa sem spunnið var úr heima í spunavél.
Um 1930 hafði elsti sonurinn sem var einhleypur keypt jörðina og tekið við búrekstrinum en afi og amma voru þó áfram skráð fyrir búinu. Yngsta dóttirin tók svo smám saman við hússtjórninni af móður sinni en eldri systurnar fluttu að heiman. Yngsti bróðirinn, faðir minn, kvæntist árið 1931, innréttaði eigin íbúð í gamla bænum og hófu foreldrar mínir þá búskap með eigin bústofn. Þegar ég man fyrst eftir upp úr 1940 var afi kominn yfir áttrætt og orðinn illa haldinn af heilabilun. Amma sem var 11 árum yngri var þá enn við sæmilega heilsu. Upp úr því fór henni að hraka og var nánast „út úr heiminum“ síðustu árin sem hún lifði. Bæði voru þau heima í Tungufelli til æviloka og fóru aldrei á sjúkrahús. Hann féll frá 88 ára gamall vorið 1946 en hún næstum 85 ára árið 1954, bæði í skarsúðarbaðstofunni frá fyrstu árum aldarinnar.
[1] Þegar foreldrar mínir hófu búskap 1931 var bætt við tveimur litlum herbergjum og eldhúsi (sjá svör við spurningaskrá 117 og grunnteikningu þar af bænum).
[2]Íslenskar ljósmæður III, bls. 236. Um Elísabetu Þorsteinsdóttur ljósmóður. Höfundur Guðríður Þórarinsdóttir frá Drumboddsstöðum, systurdóttir Elísabetar.
[3] Hann var ekki lærður læknir en fékk takmarkað lækningaleyfi 1915. Þótti heppinn og góður læknir. Hafði aflað sér talsverðrar þekkingar í læknisfræði en var ekki hómópati eins og margir hafa haldið.
[4] Göngur og réttir II, bls. 166.
[5] Hún er dóttir föðurbróður míns Guðna bónda á Jaðri og konu hans sem áður var vinnukonan sem saumaði í kirkjunni. Þessi frænka mín sagði mér frá því og ýmsu fleira sem hér hefur komið fram.
Questionnaire
Record type
Keywords