Main information
Gender / Year of Submittee
Karl (1945)
Dating
Day sent: 09.03.2015
Object-related numbers
"Museumnumber b": 2015-1-118
Place
Staður: Vatnsfjarðarsel, Súðavíkurhreppur
Questions / Answers
Allar spurningar
Þessi skrif fjalla um ömmu mína Sigríði Ingimundardóttir sem lést 1989 á 94 aldursári. Ef þið hafið áhuga á meiri skrifum um hana. Á mikið meira til.
(..1..)
Tilurð mín og uppruni
„Forlögunum fresta má, en fyrir þau komast ekki“. Það er trú mín, að þessi fyllyrðing sannist á tilurð minni og æviferli öllum. Svo oft hef ég sannreynt að þær leiðir, sem ég valdi til að ná þeim markmiðum, sem ég stefndi tastast að , leiddu mig þangað , sem ég ætlaði mér síst að fara. Þar með er ég ekki að segja að lífið hafi verið mér eintóm vonbrigði, þvert á móti. Lífið hefur veitt mér gleði og stórar gjafir, en einnig margar raunir og þungar. Við þetta er ég sátt. Ég lít á mína lífsreynslu sem skólagöngu, og vona að ég hafi staðist prófið sæmilega. Hins vegar verð ég að játa, að gjarna hefði ég viljað fá að þreyta fleiri próf í bókstaflegri merkingu, en ég hef fengið tækifæri til. Ein stærstu vonbrigði í lífinu voru þau , að þurfa að snúa baki við þeirri braut til menntunar, sem mig hafði dreymt um allt frá barnsaldri. Þar hafði ég snemma sett mér ákveðið markmið. En eftir tveggja vetra yndislega skólagöngu tók líf mitt allt aðra stefnu. Þá íhlutun forlaganna hef ég aldrei getað fullkomlega sætt mig við.
Foreldrar mínir. Ingimundur Magnússon og Guðný Bjarnadóttir. Það tók forlögin langan tíma að stefna foreldrum mínum í veg hvort fyrir annað. Leiðir þeirra munu hafa legið saman í Vatnsfjarðarsveit. Faðir minn kom að vísu rúmlega tvítugur til Ísafjarðardjúps, en þau bundust ekki tryggðarböndum fyrr en bæði voru nær fimmtugu. Þegar ég fæddist var móðir mín hátt á fimmtugs aldri, en faðir minn var árinu yngri en hún. Um fleiri börn þeirra var því ekki að ræða. Þess vegna var ég einbirni. En hálfsystkin átti ég bæði að móður og föður. Jón Ólason hálfbróðir minn, sonur mömmu frá því fyrir hjónaband, var 13 árum eldri en ég. Og tvær hálfsystur átti ég, báðar allmiklu eldri en ég, eða 20 og 21 ári eldri. Faðir minn hjafði um nokkurt árabil, eftir að hann kom vestur að Ísafjarðardjúpi, verið ráðsmaður hjá konu að nafni Rakel Hjaltadóttir, sambýlismaður mundi það kallað á nútímamáli. Held ég að þau hafi búið í Vogum í Vatnsfjarðarsveit. Þau áttu saman tvær dætur, Jóhönnu og Kristinu Salóme, sem báðar búsettust á Vestfjörðum. Allt þetta gerðist fyrir tilkomu mína í þennan heim. Tókst hið besta samband milli þessa fólks alls, þótt ekki kæmi það úr sama farvegi. Áttum við öll samleið meira ig minna á þeim árum, sem við öll dvöldum við Ísafjarðardjúp. Rakel móðir hálfsystra minna var mér mjög góð, og minnist ég hennar með hlýju. Ég á enn gjöf frá henni kuðungakassa, sem hún gaf mér þegar ég var barn.
Það má teljast mikil bjartsýni þegar foreldrar mínir hófu búskap í Vatnsfjarðarseli, en þar bjuggu þau sitt fyrsta búskaparár. Býlið Vatnsfjarðarsel eða Selið , eins og það var oftast nefnt, stóð á breiðu nesi eða skaga sem gengur fram á milli Ísafjarðar og Mjóafjarðar við Ísafjarðardjúp. Það er nú fyrir allöngu komið í eyði, eins og fleiri býli á þessum slóðum, en á mínum uppvaxtarárum voru bæir beggja megin við þessa firði. Selið var fram til fjalla og afskekkt var þar. Þetta fyrsta búskaparár foreldra minna voru þau í húsmennsku sem kallað var ,þ.e. höfðu ekki jarðnæði. Enga kú höfðu þau, en fáeinar kindur. Pabbi stundaði sjó þetta ár til að sjá þeim farborða. Þar í Vatnsfjarðarseli fæddist ég þann 20.apríl 1896, og var húsfreyjan á bænum ljósa mín, þó mér vitanlega hafi hún aldrei tekið á móti barni fyrr né síðar. Ég fæddist fyrir tímann, sennilega vegna þess að móðir mín hefur ofþreytt sig. Auk þess var þetta fótafæðing og ekki bætti það úr að móðir mín var þá komin hátt á fimmtugsaldur. Þarna var engin ljósmóðir og því síður nokkur læknir sem hægt var að ná til, svo kona sú sem þarna bjó varð að taka að sér ljósmóðurstörfin. Það gekk allt vel, en einhver missmíð hef ég borið frá fæðingunni. Naflastrengurinn hefur líklega verið klipptur heldur nærri, því djúpa holu hef ég alltaf haft þar sem naflinn er venjulega á fólki. En þetta kom ekki að sök. Ég var ekki nema sjö merkur við fæðingu og svo líflítil að móðir mín vildi láta skíra mig hið fyrsta. Séra Stefán prestur í Vatnsfirði var kvaddur til að skíra mig vikugamla. Þegar hann jós mig vatni og ég sýndi ekki minnstu viðbrögð, hreyfði hvorki legg né lið og gaf ekkert hljóð frá mér, varð prestinum að orði við móður mína:“Varla ertu að láta mig skíra látið barn, Guðný?“ En líf færðist í mig smátt og smátt. Mamma lagði mig á brjóst þótt sjálf byggi hún mjólkurlausu búi. Um annað var ekki að ræða. Og þarna leið fyrsta ár ævi minnar. En svo tóku við nýir áfangar. Foreldrar mínir fengu jarðnæði á Bjarnarstöðum í Reykjafjarðarhreppi, eignuðust skepnur og byrjuðu sjálfstæðan búskap, og afkoman varð góð á þeirra tíma mælikvarða. En eina þolraun átti ég eftir á leiðinni til lífs og þroska. Þegar ég var rúmlega fjögurra ára veiktist ég af taugaveiki, og lá milli heims og helju nærri tvo mánuði. Þetta varð mikið áfall fyrir framför og þroska, ekki sterkari en ég var frá fæðingu. Ég var smávaxin frameftir öllum unglingsárum. Þó var ég talin ná meðalhæð samkvæmt mælingum sem gerðar voru á nemendum, þegar ég var á Núpsskóla í Dýrafirði. Þótt ég hafi aldrei verið há í loftinu né mikil að líkamsburðum, hef ég reynt að láta ekki mitt eftir liggja í lífsbaráttunni. Held að ég hafi þó talist sæmilega skörp til vinnu, enda oft þurft á því að halda. Þrátt fyrir veikar lífslíkur á mínu fyrsta æviskeiði, hefur forsjónin úthlutað mér langri lífsgöngu, leitt mig og stutt í lífsins skóla þá rúmlega níu áratugi, sem ég á að baki. Oft hefur mér þótt þetta strangur skóli, en einlæg Guðstrú og mín létta lund, hafa fleytt mér yfir allar torfærur á lífsleið minni.
Frá Vatnsfjarðarseli.
Frá mínu fyrsta æviári í Vatnsfjarðarseli á ég vitanlega engar minningar nema af frásögnum annarra. En síðar kom ég þar oft á meðan móðurbróðir minn, Steinn Bjarnason bjó þar, og síðan Valdimar sonur hans, en þegar hann hætti búskap lagðist jörðin í eyði, og var ekki í ábúð eftir það. Bærinn stóð á milli tveggja vatna, Ytra-og fremra Selvatns. Má trúlega rekja þau örnefni til þess að þarna hafi á fyrri tíð verið haft í seli. Þarna eru með afbrigðum góðir sauðfjárhagar. Í Ytra-vatninu var varphólmi og eggjataka nokkur og einhver dúntekja. Minntist móðir mín þess að þegar hún var ung stúlka fórst í þessu vatni stúlka um tvítugt, sem Helga hét. Var talið að hún væri tuttugasta og fyrsta manneskjan, sem drukknað hefði í vatninu. Ekki minnist ég þó að hafa heyrt getið um álagatrú í þessu sambandi, heldur hafi í þessu tilfelli atvik og óvarkárni leitt til þess atburðar. Þetta skeði að vori til og ísinn að leysast í sundur og lóna á vatninu. Sennilegt að þetta hafi verið kalt vor, fyrst ís var enná vatninu. Stúlkan var að koma heim frá því að vitja um lambfé og hafði meðferðis fötu með lambaleifum, en smalar voru látnir hafa með sér fötu til að safna í þeirri mjólk, sem lömbin torguðu ekki úr nýbærunum. Úr þessu voru gerðar ábrystir. Stúlkan hitti húsfreyjuna, sem Ingibjörg hét, á hlaðinu þegar hún kemur heim og fær henni fötuna, en hleypur um leið af stað aftur og segist ætla að skreppa út í hólma og ná í nokkur egg á meðan ísinn sé á vatninu. Ingibjörg húsmóðir hennar biður hana í guðs bænum að gera þetta ekki, og hleypur á eftir henni út fyrir tún til að stöðva hana. En stúlkan hljóp áfram og komst út á ísjakana. Reyndi hún að halda sér á þeim og stjaka sér áfram með staf sem hún var með, þar til jaki sporðreistist með hana og hún féll í vatnið. Smalarnir frá Skálavík, sem sátu yfir lambfénu horfðu á þetta en enginn gat aðhafst neitt til bjargar. Í fjallendinu sem nefnist Selbrekka, þó engin merki sjáist nú um að þar hafi verið haft í seli og þá sennilega frá prestsetrinu og höfuðbólinu Vatnsfirði, var og er trúlega ennþá sá fjölbreytilegasti gróður af víði og hrístegundum, sem ég hef séð, og hef ég hvergi séð jafnmikinn gróður á litlu landsvæði annarsstaðar en í Slútnesi við Mývatn. Þarna var lágvaxið en þétt skógarkjarr en enginn skógur lengur, vafalaust leifar af löngu eyddum skógi. Þarna hefur náttúran verið gjöful til lands og sjávar, og mikil auðsuppspretta fyrir höfðingjasetrið Vatnsfjörð að fornu og nýju, enda eitt eftirsóttasta prestsetur á landinu. En smábændur og leiguliðar bjuggu engum stórbúum en lifðu samt.
Að Bjarnarstöðum.
Mitt fyrsta ferðalag og kynni af umheiminum hefur verið þegar við fluttum frá Vatnsfjarðarseli að Bjarnarstöðum. Ég hef þó varla orðið margs vísari á þeirri för, því ég var ekk nema ársgömul og dregin á sleða yfir fjallið á milli Ísafjarðar og Mjóafjarðar. Búferlaflutningar foreldra minna fóru fram með þeim hætt, að nútímafólki þætti með ólíkindum. Flutt var á sleða snemma vors á meðan snjór var á fjallinu. Bjuggu þau um búslóðina þannig, að koffort voru sitt hvoru megin á sleðanum og síðan var búið um mig og ég skorðuð þar á milli. Svo var lagt af stað og drógu pabbi og mamma sjálf sleðann með farangrinum. Með í förinni var sjö ára gamall drengur og gekk hann eða öllu fremur hljóp með þeim alla leiðina. Þessi drengur var systursonur pabba, Jóhann Þorleifsson, sem hjá þeim var. Ferðin yfir fjallið gekk slysalaust. Þegar foreldrar mínir drógu sleðann í hlaðið á Bjarnarstöðum stóð Margrét , gamla húsfreyjan á Bjarnarstöðum úti til að heilsa nýja sambýlisfólkinu. Leist henni ekki á þegar mamma fór að taka upp böggulinn, sem skorðaður var á milli farangursins á sleðanum og í ljós kom að ársgamalt barn var í bögglinum. Spurði hún hvort litli vesalingurinn væri ekki orðinn helkaldur. Tók hún við mér og stakk mér um leið inn á brjóst sitt undir stóra prjónapeysu sem hún var í, og hafði mig inn á sér þar til ég var farin að gefa hljóð frá mér og hressast. Tel ég líklegt að þakka megi þessari góðu konu að mér varð ekki meint af kuldanum, þessa löngu sleðaferð til fjalla í snjó og köldu veðri. Mun ég hafa verið orðin all mjög dofin og kraftlítil þegar ég komst í hlýjuna við barm hennar. Giska ég á að ferðin yfir fjallið hafi verið tveggja til þriggja tíma ganga eða meir.
Bernskuheimili mitt á Bjarnarstöðum
Á Bjarnarstöðum var ég næstu 14 árin, fór þaðan 15 ára. Þar man ég fyrst eftir mér og þaðan á margar minningar. Þangað leitar hugurinn hlýrra minninga um foreldraheimili mitt, sambýlisfólkið þar, nágranna, leiksystkin og daglegar annir þess afmarkaða samfélags, sem þarna háði sína lífsbaráttu. Ekkert nema góðar minningar á ég um alla þá sem ég átti samleið með, við marga batt ég ævilöng vináttubönd. Þegar ég lít til baka er mér ljóst hvað uppvaxtarárin á Bjarnastöðum hafa verið lærdómsrík og traust undirstaða fyrir þá lífsreynslu sem beið mín síðar á ævinni. En framar öðru voru þessi fyrstu ár mín full af lífi og leikjum okkar barnanna í bland með þeim skyldustörfum sem talin voru sjálfsögð strax á barnsaldri. Vegna þess að á staðnum bjuggu tvær stundum þrjár fjölskyldur voru börnin mörg og öll í nánum tengslum og góðum félagsskap, enda sambýlið gott bæði hjá börnum og fullorðnum. Þegar við komum að Bjarnarstöðum var þar þríbýli. Foreldrar mínir fengu ekkert af jörðinni fyrsta árið, síðan smápart, sem tæplega nægði fyrir eina kú. Og enga kúna höfðu þau fyrsta árið þar, fremur en verið hafði í Selinu. Eitthvað af kindum höfðu þau þó. En faðir minn var á handfæraveiðum, því fyrstu árin var góð fiskigegnd í firðinum, en smám saman dró úr því og fiskur hvarf þaðan að mestu. Einnig var pabbi góð skytta og skaut fugla og lagði þannig björg í bú. Á vorin fór hann í ver til sjóróðra. En úr búskapnum rættist fljótlega með því að pabbi fékk 200 jarðarinnar til afnota. Hann var mikill afkastamaður til vinnu og gekk strax í að bylta þúfnamóum og stækka túnblettinn. Fáum árum síðar hætti einn þessara þriggja bænda búskap á jörðinni og flutti út í Hnífsdal. Fékk þá faðir minn hans hlut jarðarinnar sem Ólafur í Reykjafirði átti og vildi ekki sleppa. Hafði hann þar sauði sína. Hjónin Jón Sigurðsson og Guðrún Þorsteinsdóttir, sem einnig höfðu búið á jörðinni, bjuggu þar svo áfram í félagi við foreldra mína, þar til jón missti sína góðu konu frá mörgun ungum börnum og heimilið sundraðist. En að því vík ég síðar. Öll aðstaða til búskapar á Bjarnarstöðum var erfið og rýr þegar faðir minn kom þangað. Túnið var lítið og illa girt. Hann bætti þar mikið um. En þarna var góð fjörubeit fyrir fé og var til hlunninda. Þegar fannfergi var og jarðbönn á vetrum, var féð látið út eftir tveggja tíma beit í fjörunni kom það pakksatt af þessu kjarnfóðri. Flæðihætta var þó á einum stað við sjóinn og kom fyrir að fé flæddi þar, en þess var gætt eins vel og mögulegt var. Fiskur var þarna mjög nærri landi. Veiddist vel fyrstu árin , en síðan hvarf fiskur þaðan og varð þá að sækja lengra á miðin. Smokkfiskur veiddist í firðinum og komu skipstjórar frá Bolungarvík til að veiða hann í beitu. Man ég sérstaklega eftir einum þessara skipstjóra, Karli Löve , en hann var vel þekktur skipstjóri. Fyrir kom að síld kom alveg inn á fjörð.
Þarna voru ein lifandis ósköp af fugli og fuglalíf mikið og fjörugt. Eitt af því minnistæðasta frá bernskuárum er það, hve margar unaðsstundir ég átti, þegar ég fór að stálpast, að sitja á fallegum síðkvöldum á vorin og snemma sumars niðri á klöppunum við sjóinn og horfa á æðarkollur með unga sína. Oft voru þær tvær og þrjár í félagi og þá með tuttugu til þrjátiu unga í hóp. Ég tók oft eftir því að ungarnir leituðu skjóls undir vængjum hvaða kollu sem var, og þær hugsuðu um allan hópinn jafnt og í sameiningu. Þetta var viss félagsbúskapur, og mundi nú á síðustu árum líklega vera nefnt kommúnubúskapur. Þetta fuglafjölskyldulíf hreif mig mjög og fannst það til eftirbreytni. Mátti enda segja að sambýli heimilisfólksins á Bjarnarstöðum bæri svip af þessum sambýlisháttum fuglanna. Á landi voru Bjarnarstaðir alveg sérstaklega óhæg jörð til búskapar. Undirlendi varla teljandi. Allar slægjur langt upp á fjalli, og þar varð að heyja hvert sumar og flytja heyið á hestum niður bratta fjallshlíð, hið mesta erfiði bæði fyrir menn og hesta. Búið var aldrei stórt en afkoman þó þokkaleg.Þá varð það heimili og búskapnum mikill hnekkir að faðir minn veiktist og lá rúmfastur í heilt ár, bæði heima og á sjúkrahúsi. Erfiðlega gekk að finna lausn á veikindum hans, en best reyndust lyf frá Magnúsi Guðmundssyni hómópata í Hvammsdal til að ráða bót á veikindum hans, þótt hann næði sér varla að fullu. Líklegt er að veikindi hans hafi átt rót sína að rekja til þess atburðar þegar hann lenti í skipsstrandi, og tók þá félaga út af skipinu. Náði faðir minn hadfestu á steini, en hann var ákaflega handsterkur maður. Gat hann haldið sér föstum við þennan stein, en félagi hans náði taki á fæti hans, og þannig gátu þeir haldið sér þar til dró svo úr bárunni að þeir gátu skriðið í fjöruna.
Eins og ég gat um áður var þríbýli á Bjarnarstöðum hin fyrstu ár foreldra minna þar. Húsrýmið var þannig, að fjölskyldurnar þrjár urðu að búa saman að þeim húsakosti og heimilisaðstöðu, sem fyrir var. Innanbæjar voru það einkum húfreyjurnar þrjár og barnahópurinn, sem sameinuðust í heimilshaldi í þröngum húsakynnum og sannaðist þar „að þröngt mega sáttir sitja“ Híbýlum var þannig háttað að fyrstu árin, að ein baðstofa stó, var fyrir allt heimilisfólkið sameiginlega. Þrennar hlóðir voru í útieldhúsi og þar eldaði mamma ásamt hinum húsmæðrunum fyrstu árin á sumrin, en á veturna hafði hún daglega matseld á kabyssu inni, en með því fékkst hiti í baðstofuna. Eldiviður var eins og annarsstaðar á þeirri tíð,tað hrís, og mór. Á hverju ári voru teknir upp 30-40 hestburðir af mó, hrís var einnig mikið notað, en taðið úr fjárhúsunum meira haft til áburðar á túnið.
Þegar við höfðum verið nokkur ár á Bjarnarstöðum byggði pabbi lítinn bæ fyrir okkur neðar í túninu, nærri sjónum. Í þeim bæ bjuggum við fjölskyldan .þar til við fluttum í burtu og foreldrar mínir hættu búskap. Síðar var svo allur húsakostur byggður að nýju á Bjarnarstöðum. Sambýlið á Bjarnarstöðum.
Lengst af bjuggu foreldrar mínir í sambýli með þeim góðu hjónum jóni Sigurðssyni og Guðrúnu Þorsteinsdóttir, sem ég hef áður nefnt. Held ég megi fullyrða að foreldrar mínir hafi einnig lagt sitt af mörkum til að sambýlið og samvinnan við þau hjón væri sem best . Man ég að pabbi hirti skepnunar fyrir Jón á meðan hann fór til sjóróðra í Bolungarvík strax og haustverkum var lokið, og var að heiman til vertíðarloka. Guðrún var ættuð sunnan undir Jökli , eins og sagt var, og mun hafa alist upp hjá séra Eiríki Kúld og frú Þuríði konu hans. Munu þau Jón og Guðrún hafa kynnst á meðan hún var þar og elsta dóttir þeirra Kristrún ólst upp hjá hennar fólki þar vestra að því er ég best vissi. Elsta barn þeirra heima á Bjarnarstöðum var telpa, Jóhanna að nafni, og vorum við jafnöldrur. Önnur dóttir þeirra hét Þorsteina og var árinu yngri. Mikið ástfóstur tókst með okkur Þorsteinu og minnist ég varla að hafa orðið samrýmdari annarri manneskju á ævinni. Reyndar voru öll börn þeirra hjóna mér mjög kær og hef alltaf litið á þau sem systkyni mín.
Í þessum stóra barnahópi ríkti glaðværð og þekktist ekki einsemd, þótt á fremur afskekktum slóðum væri. Þetta var fjörmikill barnahópur og hefur oft hlotið að reyna á þolinmæði foreldranna en trúlega þó mest mæðra okkar. Ýmisleg atvik og bernskubrek okkar vekja enn hjá mér sömu kátínu og þegar þau gerðust, þótt langt sé um liðið. Til þess að opna í svip þá veröld sem var, en er nútíðarbörnum óþekkt, má tilfæra eitt þessara broslegu atvika úr bernsku minni. Þótt langt sé um liðið, man ég ljóst þess dagstund á Bjarnarstöðum fyrir um það bil hálfum níunda áratug, trúlega vegna þess hvað skelfd ég var, en kunni þó að meta skoplegu hliðina eftir á. Varð þetta okkur hin besta skemmtun. Hér verð ég að taka það fram, að sambýliskona okkar, Guðrún Þorsteinsdóttir held ég hafi verið ein besta kona sem ég hef kynnst á lífsleið minni. Man ég aldrei eftri styggðaryrði frá henni til nokkurs manns, ekki heldur okkar barnanna hvernig sem við létum og ærsluðumst í kringum hana. Sjálf átti hún mörg börn og við þann hóp bættust við, Jóhann fósturbróðir minn og ég. Það er til marks um stillingu Guðrúnar, að í þetta sinn sem oftar , vorum við öll að ólmast í kringum hana í hlóðaeldhúsinu þar sem matseldað var. Hefur hamagangurinn í okkur gengið fram af Guðrúnu í það sinn því hún segir: „Það vildi ég að Steindór kæmi núna, þá mundu sljákka í ykkur lætin“. En Steindór þessi var flökkumaður, sem við höfðum mikinn beyg af og hræddumst þegar hann var á ferðinni.
Ég var talin heldur örgerð og fljót til svars og framkvæmda, sem krakki, og segi strax: „Nei, hann Steindór kemur sko ekkert núna, ég skal hlaupa út og gá“. Hleyp ég nú fram eftir löngum torfgangi sem lá út úr eldhúsi og þegar ég kem að útihurðinni svipti ég henni upp og ætla að hendast út á hlað og gá að Steindóri. En lengra en að dyrunum komst ég ekki því fast við hurðina stendur engin nema Steindór karlinn. Enginn átti von á honum, og rek ég nú upp skelfingaróp mikið, helyp öfug inn aftur á mikilli ferð og styn því upp, að Steindór sé mættur. Þótti mér þetta ekki einleikið þótt auðvitað hafi það vara atvikast svo, að hann skyldi bera að dyrum hjá okkur á þessari stundu. Svo skelkuð var ég, að Jóhann fósturbróðir minn varð að sitja hjá mér og halda utan um mig á meðan Steindór stóð við. Mamma tók til mat handa honum og gaf honum að borða. Man ég að það var framreitt í gríðarstórri skál, hræringur og nóg af góðu slátri. Sporðrenndi Steindór gamli öllu sem í skálinni var. Undrast ég mikð hversu miklu hann gat torgað.
En aðaláhygjuefnið var þó eftir. Síst gleymi ég því, hvað ég skalf af kvíða fyrir því að nú mundi karlinn kyssa mömmu mína fyrir matinn. Mér fannst það íhugsandi ef hann svona óhugnanlegur flökkumaður færi að kyssa hana mömmu. En af því varð ekki. Steindór lét sér nægja að segja: „Guð laun fyrir matinn“ um leið og hann stóð upp og fékk henni tóma skálina. Sennilega hefur hann gert sér grein fyrir því að fáum mundi þykja fýsilegt að kyssa hann. Þegar þetta gerðist hef ég verið sex til sjö ára gömul. Mitt fyrsta þunga áfall og lífsreynsla.
Þegar við Jóhanna elsta dóttir sambýlishjóna okkar vorum 10 ára, dundi yfir heimilin á Bjarnarstöðum það reiðarslag, sem varð til þess að svipta okkur börnunum því áhyggjuleysi og glaðværu bernskuleikjum, sem við höfðum notið til þessa. Guðrún Þorsteinsdóttir lést eftir fæðingu sjöunda barns þeirra hjóna. Var drengurinn skírður yfir kistunni hennar og heitinn gunnar. Mun hann enn á lífi eftir því sem ég best veit. Þorsteina, sú dóttir þeirra, sem tengdist mestum tryggðarböndum og áður var nefnd, varð eftir hjá okkur þegar Jón faðir hennar þurfti að tvístra heimilinu, og koma börnunum til annarra. Nokkru síðar buðust hjónin í Vattarnesi til þess að taka hana til sín, og þáði faðir hennar það.
Það varð mér stór sorg og þungt áfall þegar þessi telpa fór frá okkur og náið samfélag heimilanna sundraðist. Þegar að kveðjustundinni kom héldum við Þorsteina svo fast utan um hvor aðra að slíta varð okkur grátandi hvora frá annarri. Þetta var mitt fyrsta þunga áfall í lífinu. Sem barn elskaði ég þessa telpu og sakna hennar enn. Hún var svo einstaklega indæl stúlka, eins og reyndar öll börn þessara hjóna. Því miður varð skammvinn dvöl hennar hjá þeim ágætishjónum í Vattarnesi. Þau létust bæði með stuttu millibili fáum árum síðar. Á Bjarnarstöðum var vísna og ljóðagerð í miklum metum [vantar í] Þar húsnæði og bjuggu þar fram eftir að þeim tíma að ég hafði stofnað heimili og gat tekið þau til mín.
Mínir framtíðardraumar snérust um meiri menntun
Námsdvölin á skólanum í Reykjarfirði fermingarvorið mitt var forsmekkur að lengra námi og ýtti fast undir þá löngun sem alltaf bjó með mér frá því ég hafði vit til, en það var að afla mér staðgóðrar menntunar. Í uppvexti mínum höfðu umræður um skáldskap og bókfræði haft hvetjandi áhrif í þessa átt og verkmenntir voru ekki síður metnar á okkar heimili, þar sem margt ættmenna minna var hagleiksfólk. Minn hugur stóð því snemma til lærdóms. Ég hafði mikinn áhuga á að læra hjúkrun, sem mér fannst að mundi vera vel við mitt hæfi. En almennrar menntunar vildi ég þó afla mér fyrst. Hvernig þessir námsdraumar máttu rætast var stór spurning, ég átti enga möguleika til að afla fjár til skólavistar, lán voru ekki tiltæk eignarlausum unglingi um fermingu. Auk þess var mér ekki ljóst hvaða leiðir væru færar til að hefja nám, þó kostnaður við skólavist væri ekki tekin með í reikninginn. Þannig stóðu menntunarmál mín í mikilli óvissu árið 1912 um það leyti sem foreldrar mínir brugðu búi á Bjarnarstöðum. Þetta sama vor fór ég til Jóhönnu hálfsystur minnar, sem þá var gift og búsett á Tannanesi í Önundafirði. Maður hennar var Guðmundur Guðmundsson, en hann tók sér ættarnafnið Tanni. Þess má geta að þá voru þrír útgerðarmenn, sem allir hétu Guðmundur og allir höfðu þeir viðurnefni frá æskustöðvum sínum: Guðmundur Tanni, Guðmundur Kálfi, og Guðmundur Vatni, (þó ekki af Vathne ætt). Á Tannanesi var ég svo um sumarið, þá fimmtán ára og naut þess ákaft að vera hraust og glöð í mínu unga hjarta. Ungmennafélagsskapurinn var þá með miklum blóma og ég naut þess af lífi og sál að taka þátt í því sem fram fór, en meðal þess voru samkomur og fundir hvern sunnudag. Ég kynntist fólki og jafnöldrum mínum í ungmennafélagsstarfinu, sumir þeirra urðu svo skólasystkin mín síðar, þegar þar að kom. Öllu þessu fólki ann ég enn þegar ég lít til baka, þó flest af því sé horfið af okkar sjónarsviði. Ég átti jarpa hryssu, sem ég kom með að heiman og hafði hjá mér á Tannanesi um sumarið. Hún var hið mesta methross. Við vorum í mínum augum uppeldissystur og miklar vinur, ég tamdi hana strax á meðan hún var folald. Jón bróðir minn hafði smíðað handa mér söðul sem hann gaf mér í fermingargjöf. Þetta voru mér dýrmætar eigur, og raunar aleigan. Ég naut þess að hafa jörp mína hjá mér þetta sumar, og þarna var mikið sólskin yfir unglingsárum mínum. Man ég sérstaklega einn af þessum björtu dögum, þegar Ungmennafélagið fór í skemmtiferð og við vorum að koma af skemmtuninni utan úr Valþjófsdal, þrjátíu saman í hóp ríðandi. Þarna á sléttum melum fór Jörp mín fram úr öllum hópnum og ég gerði ekki annað en halda mér dauðahaldi í faxið. En mitt í þessu indæla áhyggjuleysi sagði alvara lífsins til sín og erfiðar ákvarðanir biðu á næsta leiti. En einmitt á meðan ég var á Tannanesi kom upp sú hugmynd að fara á Núpsskóla.
Á bæ í næsta nágrenni við Tannanes var stúlka sem hafði verið á Núpsskóla í dýrafirði. Þetta var greind og góð stúlka, og tókust með okkur góð kynni þetta sumar. Hún hvatti mig mjög fast að sækja um skólavist. Sótti hún sjálf um skólann fyrir mig og var það auðsótt. Nú stóð mér til boða skólavist eins og mig hafði alltaf dreymt um. En fjár var vant. Hið eina sem ég átti var Jörp mín og reiðtygin. Þá viðkvæmu ákvörðun varð ég að taka, annað hvort að selja mína bestu vinkonu og mesta yndi Jörpu hryssuna mína með öllum tygjum, eða hætta við skólavistina. Menntunarþráin mátti sín meira, og ég varð að afsala mér Jörp minni. Varð það til að draga ský fyrir sólu, þótt ég hafi ekki beinlínis iðrast þess. En mér fannst þetta keypt dýru verði.
Á Núpsskóla.
Skólavistin á Núpi stóð við þau fyrirheit sem ég hafði gert mér í hugarlund um upphafið að því námi sem ég stefndi að í framtíðinni. Mér veittist létt um nám og var lánsöm að fá afbragð kennara. Séra Sigtryggur Guðlaugsson skólastjóri var til fyrirmyndar bæði sem maður og fræðari, var fremur eins og faði okkar allra, maður með mikla lífsreynslu og þekkingu, hafði verið víða við nám heima og erlendis. Þá var Björn Guðmundsson frá Næfranesi, nemandi frá Askov í Danmörku, vel gefinn og góður kennari. Fleiri kennarar komu við sögu meðal annarra Sighvatur Borgfirðingur, sagnfræðingur og fleiri menntamenn, sem séra Sigtryggur fékk til að halda fyrirlestra, sem voru mikið og gott námsefni. Staðinn kunni ég mjög vel við og vænt þótti mér um öll skólasystkyn mín, allt var það gott fólk. Líklega höfum við Árný filippusdóttir sem síðar hafði kvennaskóla í Hveragerði, haldið einna lengst sambandi. Margar indælis stúlkur voru þarna, Sigríður Jónsdóttir frá Alviðru, Ólafía frá Minna-Garði og fleiri. Margt af þessu ágæta fólki vildi ég nefna, en læt þetta nægja.
Þessi skrif fjalla um ömmu mína Sigríði Ingimundardóttir sem lést 1989 á 94 aldursári. Ef þið hafið áhuga á meiri skrifum um hana. Á mikið meira til.
(..1..)
Tilurð mín og uppruni
„Forlögunum fresta má, en fyrir þau komast ekki“. Það er trú mín, að þessi fyllyrðing sannist á tilurð minni og æviferli öllum. Svo oft hef ég sannreynt að þær leiðir, sem ég valdi til að ná þeim markmiðum, sem ég stefndi tastast að , leiddu mig þangað , sem ég ætlaði mér síst að fara. Þar með er ég ekki að segja að lífið hafi verið mér eintóm vonbrigði, þvert á móti. Lífið hefur veitt mér gleði og stórar gjafir, en einnig margar raunir og þungar. Við þetta er ég sátt. Ég lít á mína lífsreynslu sem skólagöngu, og vona að ég hafi staðist prófið sæmilega. Hins vegar verð ég að játa, að gjarna hefði ég viljað fá að þreyta fleiri próf í bókstaflegri merkingu, en ég hef fengið tækifæri til. Ein stærstu vonbrigði í lífinu voru þau , að þurfa að snúa baki við þeirri braut til menntunar, sem mig hafði dreymt um allt frá barnsaldri. Þar hafði ég snemma sett mér ákveðið markmið. En eftir tveggja vetra yndislega skólagöngu tók líf mitt allt aðra stefnu. Þá íhlutun forlaganna hef ég aldrei getað fullkomlega sætt mig við.
Foreldrar mínir. Ingimundur Magnússon og Guðný Bjarnadóttir. Það tók forlögin langan tíma að stefna foreldrum mínum í veg hvort fyrir annað. Leiðir þeirra munu hafa legið saman í Vatnsfjarðarsveit. Faðir minn kom að vísu rúmlega tvítugur til Ísafjarðardjúps, en þau bundust ekki tryggðarböndum fyrr en bæði voru nær fimmtugu. Þegar ég fæddist var móðir mín hátt á fimmtugs aldri, en faðir minn var árinu yngri en hún. Um fleiri börn þeirra var því ekki að ræða. Þess vegna var ég einbirni. En hálfsystkin átti ég bæði að móður og föður. Jón Ólason hálfbróðir minn, sonur mömmu frá því fyrir hjónaband, var 13 árum eldri en ég. Og tvær hálfsystur átti ég, báðar allmiklu eldri en ég, eða 20 og 21 ári eldri. Faðir minn hjafði um nokkurt árabil, eftir að hann kom vestur að Ísafjarðardjúpi, verið ráðsmaður hjá konu að nafni Rakel Hjaltadóttir, sambýlismaður mundi það kallað á nútímamáli. Held ég að þau hafi búið í Vogum í Vatnsfjarðarsveit. Þau áttu saman tvær dætur, Jóhönnu og Kristinu Salóme, sem báðar búsettust á Vestfjörðum. Allt þetta gerðist fyrir tilkomu mína í þennan heim. Tókst hið besta samband milli þessa fólks alls, þótt ekki kæmi það úr sama farvegi. Áttum við öll samleið meira ig minna á þeim árum, sem við öll dvöldum við Ísafjarðardjúp. Rakel móðir hálfsystra minna var mér mjög góð, og minnist ég hennar með hlýju. Ég á enn gjöf frá henni kuðungakassa, sem hún gaf mér þegar ég var barn.
Það má teljast mikil bjartsýni þegar foreldrar mínir hófu búskap í Vatnsfjarðarseli, en þar bjuggu þau sitt fyrsta búskaparár. Býlið Vatnsfjarðarsel eða Selið , eins og það var oftast nefnt, stóð á breiðu nesi eða skaga sem gengur fram á milli Ísafjarðar og Mjóafjarðar við Ísafjarðardjúp. Það er nú fyrir allöngu komið í eyði, eins og fleiri býli á þessum slóðum, en á mínum uppvaxtarárum voru bæir beggja megin við þessa firði. Selið var fram til fjalla og afskekkt var þar. Þetta fyrsta búskaparár foreldra minna voru þau í húsmennsku sem kallað var ,þ.e. höfðu ekki jarðnæði. Enga kú höfðu þau, en fáeinar kindur. Pabbi stundaði sjó þetta ár til að sjá þeim farborða. Þar í Vatnsfjarðarseli fæddist ég þann 20.apríl 1896, og var húsfreyjan á bænum ljósa mín, þó mér vitanlega hafi hún aldrei tekið á móti barni fyrr né síðar. Ég fæddist fyrir tímann, sennilega vegna þess að móðir mín hefur ofþreytt sig. Auk þess var þetta fótafæðing og ekki bætti það úr að móðir mín var þá komin hátt á fimmtugsaldur. Þarna var engin ljósmóðir og því síður nokkur læknir sem hægt var að ná til, svo kona sú sem þarna bjó varð að taka að sér ljósmóðurstörfin. Það gekk allt vel, en einhver missmíð hef ég borið frá fæðingunni. Naflastrengurinn hefur líklega verið klipptur heldur nærri, því djúpa holu hef ég alltaf haft þar sem naflinn er venjulega á fólki. En þetta kom ekki að sök. Ég var ekki nema sjö merkur við fæðingu og svo líflítil að móðir mín vildi láta skíra mig hið fyrsta. Séra Stefán prestur í Vatnsfirði var kvaddur til að skíra mig vikugamla. Þegar hann jós mig vatni og ég sýndi ekki minnstu viðbrögð, hreyfði hvorki legg né lið og gaf ekkert hljóð frá mér, varð prestinum að orði við móður mína:“Varla ertu að láta mig skíra látið barn, Guðný?“ En líf færðist í mig smátt og smátt. Mamma lagði mig á brjóst þótt sjálf byggi hún mjólkurlausu búi. Um annað var ekki að ræða. Og þarna leið fyrsta ár ævi minnar. En svo tóku við nýir áfangar. Foreldrar mínir fengu jarðnæði á Bjarnarstöðum í Reykjafjarðarhreppi, eignuðust skepnur og byrjuðu sjálfstæðan búskap, og afkoman varð góð á þeirra tíma mælikvarða. En eina þolraun átti ég eftir á leiðinni til lífs og þroska. Þegar ég var rúmlega fjögurra ára veiktist ég af taugaveiki, og lá milli heims og helju nærri tvo mánuði. Þetta varð mikið áfall fyrir framför og þroska, ekki sterkari en ég var frá fæðingu. Ég var smávaxin frameftir öllum unglingsárum. Þó var ég talin ná meðalhæð samkvæmt mælingum sem gerðar voru á nemendum, þegar ég var á Núpsskóla í Dýrafirði. Þótt ég hafi aldrei verið há í loftinu né mikil að líkamsburðum, hef ég reynt að láta ekki mitt eftir liggja í lífsbaráttunni. Held að ég hafi þó talist sæmilega skörp til vinnu, enda oft þurft á því að halda. Þrátt fyrir veikar lífslíkur á mínu fyrsta æviskeiði, hefur forsjónin úthlutað mér langri lífsgöngu, leitt mig og stutt í lífsins skóla þá rúmlega níu áratugi, sem ég á að baki. Oft hefur mér þótt þetta strangur skóli, en einlæg Guðstrú og mín létta lund, hafa fleytt mér yfir allar torfærur á lífsleið minni.
Frá Vatnsfjarðarseli.
Frá mínu fyrsta æviári í Vatnsfjarðarseli á ég vitanlega engar minningar nema af frásögnum annarra. En síðar kom ég þar oft á meðan móðurbróðir minn, Steinn Bjarnason bjó þar, og síðan Valdimar sonur hans, en þegar hann hætti búskap lagðist jörðin í eyði, og var ekki í ábúð eftir það. Bærinn stóð á milli tveggja vatna, Ytra-og fremra Selvatns. Má trúlega rekja þau örnefni til þess að þarna hafi á fyrri tíð verið haft í seli. Þarna eru með afbrigðum góðir sauðfjárhagar. Í Ytra-vatninu var varphólmi og eggjataka nokkur og einhver dúntekja. Minntist móðir mín þess að þegar hún var ung stúlka fórst í þessu vatni stúlka um tvítugt, sem Helga hét. Var talið að hún væri tuttugasta og fyrsta manneskjan, sem drukknað hefði í vatninu. Ekki minnist ég þó að hafa heyrt getið um álagatrú í þessu sambandi, heldur hafi í þessu tilfelli atvik og óvarkárni leitt til þess atburðar. Þetta skeði að vori til og ísinn að leysast í sundur og lóna á vatninu. Sennilegt að þetta hafi verið kalt vor, fyrst ís var enná vatninu. Stúlkan var að koma heim frá því að vitja um lambfé og hafði meðferðis fötu með lambaleifum, en smalar voru látnir hafa með sér fötu til að safna í þeirri mjólk, sem lömbin torguðu ekki úr nýbærunum. Úr þessu voru gerðar ábrystir. Stúlkan hitti húsfreyjuna, sem Ingibjörg hét, á hlaðinu þegar hún kemur heim og fær henni fötuna, en hleypur um leið af stað aftur og segist ætla að skreppa út í hólma og ná í nokkur egg á meðan ísinn sé á vatninu. Ingibjörg húsmóðir hennar biður hana í guðs bænum að gera þetta ekki, og hleypur á eftir henni út fyrir tún til að stöðva hana. En stúlkan hljóp áfram og komst út á ísjakana. Reyndi hún að halda sér á þeim og stjaka sér áfram með staf sem hún var með, þar til jaki sporðreistist með hana og hún féll í vatnið. Smalarnir frá Skálavík, sem sátu yfir lambfénu horfðu á þetta en enginn gat aðhafst neitt til bjargar. Í fjallendinu sem nefnist Selbrekka, þó engin merki sjáist nú um að þar hafi verið haft í seli og þá sennilega frá prestsetrinu og höfuðbólinu Vatnsfirði, var og er trúlega ennþá sá fjölbreytilegasti gróður af víði og hrístegundum, sem ég hef séð, og hef ég hvergi séð jafnmikinn gróður á litlu landsvæði annarsstaðar en í Slútnesi við Mývatn. Þarna var lágvaxið en þétt skógarkjarr en enginn skógur lengur, vafalaust leifar af löngu eyddum skógi. Þarna hefur náttúran verið gjöful til lands og sjávar, og mikil auðsuppspretta fyrir höfðingjasetrið Vatnsfjörð að fornu og nýju, enda eitt eftirsóttasta prestsetur á landinu. En smábændur og leiguliðar bjuggu engum stórbúum en lifðu samt.
Að Bjarnarstöðum.
Mitt fyrsta ferðalag og kynni af umheiminum hefur verið þegar við fluttum frá Vatnsfjarðarseli að Bjarnarstöðum. Ég hef þó varla orðið margs vísari á þeirri för, því ég var ekk nema ársgömul og dregin á sleða yfir fjallið á milli Ísafjarðar og Mjóafjarðar. Búferlaflutningar foreldra minna fóru fram með þeim hætt, að nútímafólki þætti með ólíkindum. Flutt var á sleða snemma vors á meðan snjór var á fjallinu. Bjuggu þau um búslóðina þannig, að koffort voru sitt hvoru megin á sleðanum og síðan var búið um mig og ég skorðuð þar á milli. Svo var lagt af stað og drógu pabbi og mamma sjálf sleðann með farangrinum. Með í förinni var sjö ára gamall drengur og gekk hann eða öllu fremur hljóp með þeim alla leiðina. Þessi drengur var systursonur pabba, Jóhann Þorleifsson, sem hjá þeim var. Ferðin yfir fjallið gekk slysalaust. Þegar foreldrar mínir drógu sleðann í hlaðið á Bjarnarstöðum stóð Margrét , gamla húsfreyjan á Bjarnarstöðum úti til að heilsa nýja sambýlisfólkinu. Leist henni ekki á þegar mamma fór að taka upp böggulinn, sem skorðaður var á milli farangursins á sleðanum og í ljós kom að ársgamalt barn var í bögglinum. Spurði hún hvort litli vesalingurinn væri ekki orðinn helkaldur. Tók hún við mér og stakk mér um leið inn á brjóst sitt undir stóra prjónapeysu sem hún var í, og hafði mig inn á sér þar til ég var farin að gefa hljóð frá mér og hressast. Tel ég líklegt að þakka megi þessari góðu konu að mér varð ekki meint af kuldanum, þessa löngu sleðaferð til fjalla í snjó og köldu veðri. Mun ég hafa verið orðin all mjög dofin og kraftlítil þegar ég komst í hlýjuna við barm hennar. Giska ég á að ferðin yfir fjallið hafi verið tveggja til þriggja tíma ganga eða meir.
Bernskuheimili mitt á Bjarnarstöðum
Á Bjarnarstöðum var ég næstu 14 árin, fór þaðan 15 ára. Þar man ég fyrst eftir mér og þaðan á margar minningar. Þangað leitar hugurinn hlýrra minninga um foreldraheimili mitt, sambýlisfólkið þar, nágranna, leiksystkin og daglegar annir þess afmarkaða samfélags, sem þarna háði sína lífsbaráttu. Ekkert nema góðar minningar á ég um alla þá sem ég átti samleið með, við marga batt ég ævilöng vináttubönd. Þegar ég lít til baka er mér ljóst hvað uppvaxtarárin á Bjarnastöðum hafa verið lærdómsrík og traust undirstaða fyrir þá lífsreynslu sem beið mín síðar á ævinni. En framar öðru voru þessi fyrstu ár mín full af lífi og leikjum okkar barnanna í bland með þeim skyldustörfum sem talin voru sjálfsögð strax á barnsaldri. Vegna þess að á staðnum bjuggu tvær stundum þrjár fjölskyldur voru börnin mörg og öll í nánum tengslum og góðum félagsskap, enda sambýlið gott bæði hjá börnum og fullorðnum. Þegar við komum að Bjarnarstöðum var þar þríbýli. Foreldrar mínir fengu ekkert af jörðinni fyrsta árið, síðan smápart, sem tæplega nægði fyrir eina kú. Og enga kúna höfðu þau fyrsta árið þar, fremur en verið hafði í Selinu. Eitthvað af kindum höfðu þau þó. En faðir minn var á handfæraveiðum, því fyrstu árin var góð fiskigegnd í firðinum, en smám saman dró úr því og fiskur hvarf þaðan að mestu. Einnig var pabbi góð skytta og skaut fugla og lagði þannig björg í bú. Á vorin fór hann í ver til sjóróðra. En úr búskapnum rættist fljótlega með því að pabbi fékk 200 jarðarinnar til afnota. Hann var mikill afkastamaður til vinnu og gekk strax í að bylta þúfnamóum og stækka túnblettinn. Fáum árum síðar hætti einn þessara þriggja bænda búskap á jörðinni og flutti út í Hnífsdal. Fékk þá faðir minn hans hlut jarðarinnar sem Ólafur í Reykjafirði átti og vildi ekki sleppa. Hafði hann þar sauði sína. Hjónin Jón Sigurðsson og Guðrún Þorsteinsdóttir, sem einnig höfðu búið á jörðinni, bjuggu þar svo áfram í félagi við foreldra mína, þar til jón missti sína góðu konu frá mörgun ungum börnum og heimilið sundraðist. En að því vík ég síðar. Öll aðstaða til búskapar á Bjarnarstöðum var erfið og rýr þegar faðir minn kom þangað. Túnið var lítið og illa girt. Hann bætti þar mikið um. En þarna var góð fjörubeit fyrir fé og var til hlunninda. Þegar fannfergi var og jarðbönn á vetrum, var féð látið út eftir tveggja tíma beit í fjörunni kom það pakksatt af þessu kjarnfóðri. Flæðihætta var þó á einum stað við sjóinn og kom fyrir að fé flæddi þar, en þess var gætt eins vel og mögulegt var. Fiskur var þarna mjög nærri landi. Veiddist vel fyrstu árin , en síðan hvarf fiskur þaðan og varð þá að sækja lengra á miðin. Smokkfiskur veiddist í firðinum og komu skipstjórar frá Bolungarvík til að veiða hann í beitu. Man ég sérstaklega eftir einum þessara skipstjóra, Karli Löve , en hann var vel þekktur skipstjóri. Fyrir kom að síld kom alveg inn á fjörð.
Þarna voru ein lifandis ósköp af fugli og fuglalíf mikið og fjörugt. Eitt af því minnistæðasta frá bernskuárum er það, hve margar unaðsstundir ég átti, þegar ég fór að stálpast, að sitja á fallegum síðkvöldum á vorin og snemma sumars niðri á klöppunum við sjóinn og horfa á æðarkollur með unga sína. Oft voru þær tvær og þrjár í félagi og þá með tuttugu til þrjátiu unga í hóp. Ég tók oft eftir því að ungarnir leituðu skjóls undir vængjum hvaða kollu sem var, og þær hugsuðu um allan hópinn jafnt og í sameiningu. Þetta var viss félagsbúskapur, og mundi nú á síðustu árum líklega vera nefnt kommúnubúskapur. Þetta fuglafjölskyldulíf hreif mig mjög og fannst það til eftirbreytni. Mátti enda segja að sambýli heimilisfólksins á Bjarnarstöðum bæri svip af þessum sambýlisháttum fuglanna. Á landi voru Bjarnarstaðir alveg sérstaklega óhæg jörð til búskapar. Undirlendi varla teljandi. Allar slægjur langt upp á fjalli, og þar varð að heyja hvert sumar og flytja heyið á hestum niður bratta fjallshlíð, hið mesta erfiði bæði fyrir menn og hesta. Búið var aldrei stórt en afkoman þó þokkaleg.Þá varð það heimili og búskapnum mikill hnekkir að faðir minn veiktist og lá rúmfastur í heilt ár, bæði heima og á sjúkrahúsi. Erfiðlega gekk að finna lausn á veikindum hans, en best reyndust lyf frá Magnúsi Guðmundssyni hómópata í Hvammsdal til að ráða bót á veikindum hans, þótt hann næði sér varla að fullu. Líklegt er að veikindi hans hafi átt rót sína að rekja til þess atburðar þegar hann lenti í skipsstrandi, og tók þá félaga út af skipinu. Náði faðir minn hadfestu á steini, en hann var ákaflega handsterkur maður. Gat hann haldið sér föstum við þennan stein, en félagi hans náði taki á fæti hans, og þannig gátu þeir haldið sér þar til dró svo úr bárunni að þeir gátu skriðið í fjöruna.
Eins og ég gat um áður var þríbýli á Bjarnarstöðum hin fyrstu ár foreldra minna þar. Húsrýmið var þannig, að fjölskyldurnar þrjár urðu að búa saman að þeim húsakosti og heimilisaðstöðu, sem fyrir var. Innanbæjar voru það einkum húfreyjurnar þrjár og barnahópurinn, sem sameinuðust í heimilshaldi í þröngum húsakynnum og sannaðist þar „að þröngt mega sáttir sitja“ Híbýlum var þannig háttað að fyrstu árin, að ein baðstofa stó, var fyrir allt heimilisfólkið sameiginlega. Þrennar hlóðir voru í útieldhúsi og þar eldaði mamma ásamt hinum húsmæðrunum fyrstu árin á sumrin, en á veturna hafði hún daglega matseld á kabyssu inni, en með því fékkst hiti í baðstofuna. Eldiviður var eins og annarsstaðar á þeirri tíð,tað hrís, og mór. Á hverju ári voru teknir upp 30-40 hestburðir af mó, hrís var einnig mikið notað, en taðið úr fjárhúsunum meira haft til áburðar á túnið.
Þegar við höfðum verið nokkur ár á Bjarnarstöðum byggði pabbi lítinn bæ fyrir okkur neðar í túninu, nærri sjónum. Í þeim bæ bjuggum við fjölskyldan .þar til við fluttum í burtu og foreldrar mínir hættu búskap. Síðar var svo allur húsakostur byggður að nýju á Bjarnarstöðum. Sambýlið á Bjarnarstöðum.
Lengst af bjuggu foreldrar mínir í sambýli með þeim góðu hjónum jóni Sigurðssyni og Guðrúnu Þorsteinsdóttir, sem ég hef áður nefnt. Held ég megi fullyrða að foreldrar mínir hafi einnig lagt sitt af mörkum til að sambýlið og samvinnan við þau hjón væri sem best . Man ég að pabbi hirti skepnunar fyrir Jón á meðan hann fór til sjóróðra í Bolungarvík strax og haustverkum var lokið, og var að heiman til vertíðarloka. Guðrún var ættuð sunnan undir Jökli , eins og sagt var, og mun hafa alist upp hjá séra Eiríki Kúld og frú Þuríði konu hans. Munu þau Jón og Guðrún hafa kynnst á meðan hún var þar og elsta dóttir þeirra Kristrún ólst upp hjá hennar fólki þar vestra að því er ég best vissi. Elsta barn þeirra heima á Bjarnarstöðum var telpa, Jóhanna að nafni, og vorum við jafnöldrur. Önnur dóttir þeirra hét Þorsteina og var árinu yngri. Mikið ástfóstur tókst með okkur Þorsteinu og minnist ég varla að hafa orðið samrýmdari annarri manneskju á ævinni. Reyndar voru öll börn þeirra hjóna mér mjög kær og hef alltaf litið á þau sem systkyni mín.
Í þessum stóra barnahópi ríkti glaðværð og þekktist ekki einsemd, þótt á fremur afskekktum slóðum væri. Þetta var fjörmikill barnahópur og hefur oft hlotið að reyna á þolinmæði foreldranna en trúlega þó mest mæðra okkar. Ýmisleg atvik og bernskubrek okkar vekja enn hjá mér sömu kátínu og þegar þau gerðust, þótt langt sé um liðið. Til þess að opna í svip þá veröld sem var, en er nútíðarbörnum óþekkt, má tilfæra eitt þessara broslegu atvika úr bernsku minni. Þótt langt sé um liðið, man ég ljóst þess dagstund á Bjarnarstöðum fyrir um það bil hálfum níunda áratug, trúlega vegna þess hvað skelfd ég var, en kunni þó að meta skoplegu hliðina eftir á. Varð þetta okkur hin besta skemmtun. Hér verð ég að taka það fram, að sambýliskona okkar, Guðrún Þorsteinsdóttir held ég hafi verið ein besta kona sem ég hef kynnst á lífsleið minni. Man ég aldrei eftri styggðaryrði frá henni til nokkurs manns, ekki heldur okkar barnanna hvernig sem við létum og ærsluðumst í kringum hana. Sjálf átti hún mörg börn og við þann hóp bættust við, Jóhann fósturbróðir minn og ég. Það er til marks um stillingu Guðrúnar, að í þetta sinn sem oftar , vorum við öll að ólmast í kringum hana í hlóðaeldhúsinu þar sem matseldað var. Hefur hamagangurinn í okkur gengið fram af Guðrúnu í það sinn því hún segir: „Það vildi ég að Steindór kæmi núna, þá mundu sljákka í ykkur lætin“. En Steindór þessi var flökkumaður, sem við höfðum mikinn beyg af og hræddumst þegar hann var á ferðinni.
Ég var talin heldur örgerð og fljót til svars og framkvæmda, sem krakki, og segi strax: „Nei, hann Steindór kemur sko ekkert núna, ég skal hlaupa út og gá“. Hleyp ég nú fram eftir löngum torfgangi sem lá út úr eldhúsi og þegar ég kem að útihurðinni svipti ég henni upp og ætla að hendast út á hlað og gá að Steindóri. En lengra en að dyrunum komst ég ekki því fast við hurðina stendur engin nema Steindór karlinn. Enginn átti von á honum, og rek ég nú upp skelfingaróp mikið, helyp öfug inn aftur á mikilli ferð og styn því upp, að Steindór sé mættur. Þótti mér þetta ekki einleikið þótt auðvitað hafi það vara atvikast svo, að hann skyldi bera að dyrum hjá okkur á þessari stundu. Svo skelkuð var ég, að Jóhann fósturbróðir minn varð að sitja hjá mér og halda utan um mig á meðan Steindór stóð við. Mamma tók til mat handa honum og gaf honum að borða. Man ég að það var framreitt í gríðarstórri skál, hræringur og nóg af góðu slátri. Sporðrenndi Steindór gamli öllu sem í skálinni var. Undrast ég mikð hversu miklu hann gat torgað.
En aðaláhygjuefnið var þó eftir. Síst gleymi ég því, hvað ég skalf af kvíða fyrir því að nú mundi karlinn kyssa mömmu mína fyrir matinn. Mér fannst það íhugsandi ef hann svona óhugnanlegur flökkumaður færi að kyssa hana mömmu. En af því varð ekki. Steindór lét sér nægja að segja: „Guð laun fyrir matinn“ um leið og hann stóð upp og fékk henni tóma skálina. Sennilega hefur hann gert sér grein fyrir því að fáum mundi þykja fýsilegt að kyssa hann. Þegar þetta gerðist hef ég verið sex til sjö ára gömul. Mitt fyrsta þunga áfall og lífsreynsla.
Þegar við Jóhanna elsta dóttir sambýlishjóna okkar vorum 10 ára, dundi yfir heimilin á Bjarnarstöðum það reiðarslag, sem varð til þess að svipta okkur börnunum því áhyggjuleysi og glaðværu bernskuleikjum, sem við höfðum notið til þessa. Guðrún Þorsteinsdóttir lést eftir fæðingu sjöunda barns þeirra hjóna. Var drengurinn skírður yfir kistunni hennar og heitinn gunnar. Mun hann enn á lífi eftir því sem ég best veit. Þorsteina, sú dóttir þeirra, sem tengdist mestum tryggðarböndum og áður var nefnd, varð eftir hjá okkur þegar Jón faðir hennar þurfti að tvístra heimilinu, og koma börnunum til annarra. Nokkru síðar buðust hjónin í Vattarnesi til þess að taka hana til sín, og þáði faðir hennar það.
Það varð mér stór sorg og þungt áfall þegar þessi telpa fór frá okkur og náið samfélag heimilanna sundraðist. Þegar að kveðjustundinni kom héldum við Þorsteina svo fast utan um hvor aðra að slíta varð okkur grátandi hvora frá annarri. Þetta var mitt fyrsta þunga áfall í lífinu. Sem barn elskaði ég þessa telpu og sakna hennar enn. Hún var svo einstaklega indæl stúlka, eins og reyndar öll börn þessara hjóna. Því miður varð skammvinn dvöl hennar hjá þeim ágætishjónum í Vattarnesi. Þau létust bæði með stuttu millibili fáum árum síðar. Á Bjarnarstöðum var vísna og ljóðagerð í miklum metum [vantar í] Þar húsnæði og bjuggu þar fram eftir að þeim tíma að ég hafði stofnað heimili og gat tekið þau til mín.
Mínir framtíðardraumar snérust um meiri menntun
Námsdvölin á skólanum í Reykjarfirði fermingarvorið mitt var forsmekkur að lengra námi og ýtti fast undir þá löngun sem alltaf bjó með mér frá því ég hafði vit til, en það var að afla mér staðgóðrar menntunar. Í uppvexti mínum höfðu umræður um skáldskap og bókfræði haft hvetjandi áhrif í þessa átt og verkmenntir voru ekki síður metnar á okkar heimili, þar sem margt ættmenna minna var hagleiksfólk. Minn hugur stóð því snemma til lærdóms. Ég hafði mikinn áhuga á að læra hjúkrun, sem mér fannst að mundi vera vel við mitt hæfi. En almennrar menntunar vildi ég þó afla mér fyrst. Hvernig þessir námsdraumar máttu rætast var stór spurning, ég átti enga möguleika til að afla fjár til skólavistar, lán voru ekki tiltæk eignarlausum unglingi um fermingu. Auk þess var mér ekki ljóst hvaða leiðir væru færar til að hefja nám, þó kostnaður við skólavist væri ekki tekin með í reikninginn. Þannig stóðu menntunarmál mín í mikilli óvissu árið 1912 um það leyti sem foreldrar mínir brugðu búi á Bjarnarstöðum. Þetta sama vor fór ég til Jóhönnu hálfsystur minnar, sem þá var gift og búsett á Tannanesi í Önundafirði. Maður hennar var Guðmundur Guðmundsson, en hann tók sér ættarnafnið Tanni. Þess má geta að þá voru þrír útgerðarmenn, sem allir hétu Guðmundur og allir höfðu þeir viðurnefni frá æskustöðvum sínum: Guðmundur Tanni, Guðmundur Kálfi, og Guðmundur Vatni, (þó ekki af Vathne ætt). Á Tannanesi var ég svo um sumarið, þá fimmtán ára og naut þess ákaft að vera hraust og glöð í mínu unga hjarta. Ungmennafélagsskapurinn var þá með miklum blóma og ég naut þess af lífi og sál að taka þátt í því sem fram fór, en meðal þess voru samkomur og fundir hvern sunnudag. Ég kynntist fólki og jafnöldrum mínum í ungmennafélagsstarfinu, sumir þeirra urðu svo skólasystkin mín síðar, þegar þar að kom. Öllu þessu fólki ann ég enn þegar ég lít til baka, þó flest af því sé horfið af okkar sjónarsviði. Ég átti jarpa hryssu, sem ég kom með að heiman og hafði hjá mér á Tannanesi um sumarið. Hún var hið mesta methross. Við vorum í mínum augum uppeldissystur og miklar vinur, ég tamdi hana strax á meðan hún var folald. Jón bróðir minn hafði smíðað handa mér söðul sem hann gaf mér í fermingargjöf. Þetta voru mér dýrmætar eigur, og raunar aleigan. Ég naut þess að hafa jörp mína hjá mér þetta sumar, og þarna var mikið sólskin yfir unglingsárum mínum. Man ég sérstaklega einn af þessum björtu dögum, þegar Ungmennafélagið fór í skemmtiferð og við vorum að koma af skemmtuninni utan úr Valþjófsdal, þrjátíu saman í hóp ríðandi. Þarna á sléttum melum fór Jörp mín fram úr öllum hópnum og ég gerði ekki annað en halda mér dauðahaldi í faxið. En mitt í þessu indæla áhyggjuleysi sagði alvara lífsins til sín og erfiðar ákvarðanir biðu á næsta leiti. En einmitt á meðan ég var á Tannanesi kom upp sú hugmynd að fara á Núpsskóla.
Á bæ í næsta nágrenni við Tannanes var stúlka sem hafði verið á Núpsskóla í dýrafirði. Þetta var greind og góð stúlka, og tókust með okkur góð kynni þetta sumar. Hún hvatti mig mjög fast að sækja um skólavist. Sótti hún sjálf um skólann fyrir mig og var það auðsótt. Nú stóð mér til boða skólavist eins og mig hafði alltaf dreymt um. En fjár var vant. Hið eina sem ég átti var Jörp mín og reiðtygin. Þá viðkvæmu ákvörðun varð ég að taka, annað hvort að selja mína bestu vinkonu og mesta yndi Jörpu hryssuna mína með öllum tygjum, eða hætta við skólavistina. Menntunarþráin mátti sín meira, og ég varð að afsala mér Jörp minni. Varð það til að draga ský fyrir sólu, þótt ég hafi ekki beinlínis iðrast þess. En mér fannst þetta keypt dýru verði.
Á Núpsskóla.
Skólavistin á Núpi stóð við þau fyrirheit sem ég hafði gert mér í hugarlund um upphafið að því námi sem ég stefndi að í framtíðinni. Mér veittist létt um nám og var lánsöm að fá afbragð kennara. Séra Sigtryggur Guðlaugsson skólastjóri var til fyrirmyndar bæði sem maður og fræðari, var fremur eins og faði okkar allra, maður með mikla lífsreynslu og þekkingu, hafði verið víða við nám heima og erlendis. Þá var Björn Guðmundsson frá Næfranesi, nemandi frá Askov í Danmörku, vel gefinn og góður kennari. Fleiri kennarar komu við sögu meðal annarra Sighvatur Borgfirðingur, sagnfræðingur og fleiri menntamenn, sem séra Sigtryggur fékk til að halda fyrirlestra, sem voru mikið og gott námsefni. Staðinn kunni ég mjög vel við og vænt þótti mér um öll skólasystkyn mín, allt var það gott fólk. Líklega höfum við Árný filippusdóttir sem síðar hafði kvennaskóla í Hveragerði, haldið einna lengst sambandi. Margar indælis stúlkur voru þarna, Sigríður Jónsdóttir frá Alviðru, Ólafía frá Minna-Garði og fleiri. Margt af þessu ágæta fólki vildi ég nefna, en læt þetta nægja.
Questionnaire
Record type
Keywords
Place of origin
65°52'20.8"N 22°32'49.7"W