Main information
Gender / Year of Submittee
Karl (1946)
Dating
Day sent: 09.03.2015
Object-related numbers
"Museumnumber b": 2015-1-2
Place
Núverandi sveitarfélag: Hafnarfjarðarkaupstaður, Hafnarfjarðarkaupstaður
Questions / Answers
Allar spurningar
Föðuramma
Föðuramma mín hét Þórunn Ingibjörg Sigurðardóttir. Hún fæddist 20. apríl 1872 að Æsustöðum í Langadal í Austur-Húnavatnssýslu og lést á Sólvangi í Hafnarfirði 17. nóv. 1959. Hún hvílir í kirkjugarðinum í Miklaholti á Snæfellsnesi, framan við kirkjudyr nokkuð til vinstri eða suðurs frá dyrunum séð.
Foreldrar hennar voru hjónin Margrét Þorsteinsdóttir fædd 16. nóv. 1835 og dáin 1893, og Sigurður Sigurðsson bóndi og hreppsstjóri á Skeggsstöðum í Svartárdal, Austur-Húnavatnssýslu, fæddur á Miðhúsum í Svínavatnshreppi 3. júlí 1829, dáinn 1897. Páll Kolka segir, í Föðurtúnum, að Sigurður hafi verið smiður góður. Ég vissi til þess frá föður mínum að Sigurður hreppstjóri bjó ágætu búi og Sigurður faðir hans líka. Sigurður eldri hafði eitthvað stundað hákarlaveiðar. Mér var sagt að Sigurður á Skeggsstöðum hafi hallað sér eitthvað að pyttlunni eftir að hann varð ekkjumaður.
Þórunn var Húnvetningur og Skagfirðingur. Hún var skyld Guðmundi á Vindhæli sem var kunnur á sinni tíð, Ólafi Davíðssyni og Davíð Stefánssyni frá Fagraskógi, að 2. og 3. lið. Og hún var m.a. eitthvað skyld Friðrik morðingja Sigurðssyni. Í skagfirsku rótina var hún af gömlu Flatatunguættinni, fólki sem bjó þar um tveggja alda skeið fram undir 1920. Af þeirri slekt voru m.a. Galdra-Loftur og Jóhannes Birkiland, en Stefán á Höskuldsstöðum hefur skrifað um þessa slekt. Helga Stefánsdóttir frá Flatatungu var amma ömmu minnar, góð vinkona Bólu-Hjálmars.
Einhvern tíma blaðaði ég eitthvað í Íslendingabók á netinu. Þá kom í ljós að áar Þórunnar hafa búið mann fram af manni á nokkrum sömu bæjum í Blöndudal og Langadal. Af því dreg ég þá ályktun að þetta hafi verið þokkalega vel stæðir bændur með þokkaleg bú. Mér þykir trúlegt að þeir hafi ekki verið jarðeigendur en hef ekki skoðað það, en hagur þeirra hefur verið slíkur að þeir þurftu ekki að flytjast búferlum ár frá ári og sátu sömu jarðir kynslóð eftir kynslóð.
Þórunn var afkomandi Steinunnar Guðbrandsdóttur biskups. Hún var líka afkomandi Kristínar Gottskálksdóttur biskups hins grimma. Hann var af norskri riddaraætt, Rose af Rein, frá Rein í Suður-Þrændalögum, rétt utan við og gegnt Niðarósi. Þessi ætt var afkomendur Agnesar Hákonardóttur háleggjar, en hann var af norsku konungsættinni. Skúli jarl, faðir Margrétar drottningar Hákonar gamla, var afkomandi Tosta Godvinssonar Norðimbrajarls sem féll með Haraldi harðráða á Stafnfurðubryggju 1066. Tosti var afkomandi Ragnars loðbrókar og Elfráðs Englakonugs mikla. Tosti var sonur Júdítar greifadóttur af Flandri. Flandurgreifar voru afkomendur Karls keisara sköllótta. Þórunn, amma mín, var þannig 37. maður frá Karli keisara mikla.
Þórunn óx upp á Skeggstöðum í Svartárdal. Hún þótti glæsileg stúlka eins og sjá má á myndum. Hún var hestakona, kunni vel að fara með hesta og átti góða hesta. Hún átti nokkur systkini og fóstursystur eina sem var allnokkrum árum eldri. Um þær mundir fluttist margt ungt fólk úr þessum héruðum til Vesturheims. Þórunn var heitin ungum efnismanni, en það fór á annan veg. Þá ætlaði hún að flytjast vestur um haf, en eldri systir hennar var áður farin vestur og líka fóstursystir hennar sem Margrét hét Illugadóttir en kært var milli þeirra.
Þórunn sté á skipsfjöl 1906 á Sauðárkróki. Skipstjóri var danskur og leiðin lá vestur með landi. Ekki er fyrr siglt úr höfn en Þórunn tekur verstu sjóveiki. Þegar komið er vestur að Búðum á Snæfellsnesi segist skipstjórinn ekki halda lengra með þessa stúlku. Líf hennar liggi við að hún komist í land. Henni er fleygt niður í bát og róið í land.
Á Snæfellsnesi varð hún nú að bjarga sér. Hún var prýðileg hannyrðakona og fór í saumaskap. Er ekki að því að spyrja að hún lendir hjá Óla Jóni Jónssyni stórbónda á Stakkhamri í Miklaholtshreppi. Óli Jón var oddviti og sýslunefndarmaður, ríkur bóndi, með svolitla verslun stundum, bátaútræði og formaður þá, peningamaður og lánaði svolítið. Hann var ættaður af Snæfellsnesi, afkomandi Valgerðar á Kóngsbakka, og úr Höskuldsey. Jón faðir hans í Borgarholti hafði líka verið auðugur bóndi með umsvif. Óla er getið í ævisögu séra Árna Þórarinssonar og Oscar Clausen skrifaði um hann. Óli bjó stóru myndarbúi með eiginkonu sinni Elínborgu Tómasdóttur, annálaðri sómakonu. Þau áttu nokkur börn, en auk þess var á Stakkhamri sonur hans, Ágúst, sem Óli átti með vinnukonu á bænum. Þráðurinn var stuttur í Óla og skapið ógurlegt, en bráði fljótt af honum. Kunnugt var að hann átti það til sem óvenjulegt var í vel stæðum bónda, að biðja hjú stundum afsökunar og reyna að bæta fyrir þegar skapið hafði teygt hann of langt. Af þessu varð Óli reyndar vinsæll húsbóndi.
Er nú ekki að sökum að spyrja, nema Þórunn eignast Sigurð Ellert Ólason, föður minn, 19. janúar 1907. Þá er sagt að Óli hafi viljað skilja við konu sína, en mágur hans hafi þá sagt honum að úr því yrðu málaferli um eignir, forsjá barna og fleira. En séra Árni setti Óla svo stólinn fyrir dyrnar og kvað óhæfu að þrjár konur yrðu í senn á bænum. ,,Ég hef þolað þér að hafa þær tvær", sagði prestur, ,,en þú skalt ekki komast upp með þetta. Þá verður ekki skírt, fermt, gift eða grafið frá þessum bæ." ,,Þið öfundið mig bara", svaraði Óli, ,,ég geri það sem ykkur langar til en þið þorið ekki."
Allt kom fyrir ekki. Þórunn varð að fara og fór þá í saumaskap á bæi. Um þessar mundir stendur Halldór hreppstjóri Bjarnason í Gröf í Miklaholtshreppi einn uppi konulaus með börn. Er af tildrögum þess rómantísk og ævintýraleg ástarsaga sem snertir annað fólk, þjóðkunna tónlistarmenn, og verður ekki rakin hér. Þessum kafla lýkur á því að Þórunn sest að í Gröf og tekur heimilið að sér. Giftust þau Halldór og bjuggu þar mörg ár prýðilegu búi. Þau áttu saman dótturina Unni, sem lengi bjó í Gröf með manni sínum Helga Péturssyni. Þau Unnur ráku um árabil sérleyfisþjónustu, farþega- og vöruflutninga milli Reykjavíkur og Ólafsvíkur, og hún síðan eftir Helga með sonum þeirra.
Ég kynntist Þórunni ömmu aðeins lítillega þegar ég var í Gröf um sumarskeið fimm, sex og sjö ára að aldri. Þá var hún orðin öldruð og ekkja, og var inni hjá dóttur sinni og tengdasyni. Hún var rólynd, stöðug í lund, hélt sér vel að vinnu, og ég man að hún vann við rokk og snældu upp á gamla móðinn. Ég man að hún var myndarleg, sópaði svolítið að henni en ekki gáskafull. Eitthvað var hún að reyna að siða mig, þótti ég óhlýðinn og hrekkjóttur og lét mig heyra það.
Ég veit ekkert um áhugamál Þórunnar, annað en elsku hennar að hestum. Mér var alltaf sagt að hún hefði vel haldið sínu og verið myndarhúsmóðir og hreppstjórafrú, enda upp alin í húnvetnskum þótta. Ég vissi að hún var óskaplega bílveik alltaf og forðaðist langferðir, nema þá á hestum. Ég veit að hún átti sterkan þátt í því að faðir minn var settur til mennta. Hún hafði fengið Óla til að lofa stuðningi við þetta ef til greina kæmi. Í Húnaþingi þótti sjálfsagt metnaðarmál á mörgum heimilum að hæfir drengir færu í menntaskóla og háskóla, en það var miklu minna um það á Snæfellsnesi á þeim tíma. Ég hef grun um að þau hafi staðið saman að þessu, hún og séra Árni, en Óli var löngu látinn þá. Það sýnir afstöðu hennar og styrk að hún sætti sig ekki við andstöðu eiginmannsins, en laumaðist með soninn yfir á næsta bæ. Þar beið hann eftir landpóstinum og fór með honum suður daginn eftir.
Þórunn amma lá síðast á Sólvangi í Hafnarfirði. Hún fékk mörg lítil heilablóðföll og var síðast eiginlega alveg orðin ósjálfbjarga, þekkti engan og var rænulítil um skeið áður en hún andaðist.
Móðuramma
Móðuramma mín hét Guðrún Sigríður Jóhannsdóttir. Hún fæddist 15. janúar 1891 á Stökkum á Rauðasandi í Vestur-Barðastrandarsýslu. Hún andaðist 21. ágúst 1989 í Reykjavík og liggur í Gufuneskirkjugarði.
Móðir hennar hét Kristín Jónsdóttir, fædd 19. ágúst 1848 og dáin 22. ágúst 1892, frá Hænuvík við sunnanverðan Patreksfjörð. Faðir móðurömmu minnar hét Jóhann Jónsson, fæddur 15. ágúst 1845 og dáinn 15. júlí 1897. Hann var bóndi að Krókshúsum á Rauðasandi og Hnjóti í Örlygshöfn, en aðallega fiskimaður eins og títt var á þessum slóðum. Þau hjón áttu þrjú börn fyrir þegar amma mín fæddist.
Jón langalangafi minn var vinnumaður í Tungu í Örlygshöfn. Hann kom úr Önundarfirði og var 3. maður frá Bárði Illugasyni og Guðnýju Jónsdóttur, ættarhöfundum Arnardalsættar. Kristín langamma var ættuð af Rauðasandi og nágrannabyggðum þar vestra. Það var bændur, fiskimenn og hjú, agað í umhverfi sem var ef til vill með grimmasta móti á landi hér og aðeins sterkustu stofnar stóðust. Lengra aftur veit ég að Guðrún amma mín var komin af Guðbrandi biskupi Þorlákssyni og Árna sýslumanni Gíslasyni á Hlíðarenda. Og hún var afkomandi Snorra goða Þorgrímssonar.
Einhverju sinni spurði ég hana um ættir. ,,Góði besti. Það er ekkert að marka þetta, allra síst af Vestfjörðum. Þetta er mest skrök. Þeir áttu þetta meira og minna allt, stórbændurnir." Hún tók alveg fyrir að hún væri kölluð Guðrún eða amma. Hún kvaðst sem smábarn alltaf hafa heitið ,,Dadí" og það áttum við að kalla hana, og gerðum.
Dadí missti móður sína á sínu öðru ári. Þá varð Jóhann faðir hennar að ganga með reifastrangann í fanginu um byggðirnar til þess að koma henni fyrir, en hann sat eftir með nokkur börn og gat ekki veitt þeim umönnun öllum þar eð hann sótti sjóinn. Göngu hans bar að garði í Hænuvík, en þar bjuggu þá hjónin Jón og Helga. Þau voru aldurhnigin nokkuð og börnin farin. Þau tóku barnið að sér. Jóhann dó síðan fáum árum síðar.
Dadí sagði mér oft að hún hefði sjálf alist upp sem niðursetningur. En hún bætti því alltaf við að ,,ég var heppni niðursetningurinn." Hún dásamaði þau Hænuvíkurhjón ævinlega, og börn þeirra, og sagði að lífið hefði leikið við sig í bernsku. Hún var mjög nærsýn og sagði mér að oft hefði hún farið óþarfaferðir að stugga fé úr túni, og það voru þá álftir eða smáskaflar. Hænuvíkurhjónin komu henni unglingi í vist og vinnu hjá kaupmannshjónum á Patreksfirði. Síðan komst hún suður til systkina sinna, sem áður voru komin þangað, og tók kennarapróf í Flensborg 1908 og úr Kennaraskólanum 1912.
Hún sagði mér að það fyrsta sem henni var sagt á Kennaraskólanum hafi verið þetta: ,,Ungfrú góð. Ef þér ætlið að verða kennslukona, verðið þér að læra að tala íslensku." Hún hváði við forviða. Vandinn var sem sé sá að hún sagði: ,,hardur" og ,,gardur" og ,,la-angur" og ,,lö-öngum" og hún sagði ,,ofan Í" og ,,niður Á" og notaði margvísleg orð og orðasambönd sem ekki voru kunn eða viðurkennd í menntastofnuninni.
Þegar hún kom suður vann hún með skóla við að breiða fisk á reitum í Reykjavík þar sem síðar varð Kamp Knox, Meistaravellir og KR-völlurinn. Hún hljóp ekki upp við sögusagnir af því að konur í múslímalöndum væru látnar bera síð föt og höfuðskýlur. ,,Þetta urðum við alltaf að gera á reitunum hér líka", sagði hún. ,,Þeir voru ekkert svo miklu betri hér heldur en þar, þessir karlar."
Á Kennaraskólanum var Dadí í bekk með Þórbergi Þórðarsyni. Þórbergur getur hennar í Íslenskum aðli. Hún sagði mér að hún hefði ævinlega fyrirlitið ,,hann Begga ræfilinn". Þegar hún var orðin háöldruð rakst hún á Þórberg á förnum vegi á götu. Hún vék sér yfir götuna í veg fyrir hann og ávarpaði hann: ,,Sæll, Beggi minn. Ég hef nú alltaf fyrirlitið þig enda ertu ræfill. En nú erum við bæði orðin svo gömul og miklir aumingjar að ég ætla að hætta að fyrirlíta þig. Og komdu sæll."
Dadí var ánægð á Kennaraskólanum og eignaðist góða vini þar. Hún mat kennarana mikils. Henni þótti mikið til um leiðsögn Jónasar Jónssonar í leikjum, félagslífi og í kennslu hans. Sérstaka virðingu bar hún fyrir séra Magnúsi Helgasyni skólastjóra.
Dadí kenndi nokkur ár eftir próf. Á Kennaraskólanum kynntist hún Kolbeini Högnasyni frá Kollafirði á Kjalarnesi og þau giftust 1914. Síðan bjuggu þau í Kollafirði til 1930. Þau eignuðust fjögur börn, tvær dætur og tvo syni, og er móðir mín, Unnur, yngst þeirra. Kolbeinn var bóndi og stjórnarmaður í Mjólkurfélaginu og Sláturfélaginu. Hann var skáldmæltur og gefnar út nokkrar kvæðabækur hans. Hann varð þjóðkunnur hagyrðingur líka. Hann var Kjalnesingur og Kjósverji, af svokallaðri Laugardalsætt í Árnesþingi, Stefánungur og af ættum Svefneyinga, Finns biskups og Presta-Högna.
Árið 1930 skildu þau hjón. Dadí þótti Kolbeinn horfa út undan sér og hafði fyrir sér í því. Kolbeinn hafði keypt Kollafjörðinn af bjartsýni kynslóðar sinnar, en lenti í miklum fjárhagserfiðleikum við skilnaðinn enda skall kreppan á um sama leyti. Dadí bjargaði sér í Reykjavík, bjó fyrst í bráðabirgðahúsnæði en fékk síðan íbúð og bjó með dætrum sínum. Hún gerðist kennari við Miðbæjarskólann í Reykjavík og starfaði þar til starfsloka um sjötugt. Mér var sagt að hún væri mikils metinn og árangursmikill kennari.
Dadí var mjög sjálfstæð kona og hreinlynd. Hún var fríðleikskona og gat verið gustmikil. Á efri árum tinaði hún talsvert og tuggði tunguna. Hún fór illa í baki þegar leið á. Hún hélt fast við margar vestfirskar venjur. Ég man að hún vildi að ég signdi mig þegar ég fór í bolinn: ,,Í nafni Guðs föður og sonar og anda heilags", alltaf þessi orðaröð. Hún hélt árum saman upp á Þorláksmessu með því að bjóða nokkrum öldruðum Vestfirðingum í skötu með hnoðmör upp á gamla móðinn. Þá fékk ég að fljóta með strákur að hlusta á þessa öldunga. Þá fór ekki á milli mála hvar nafli alheimsins er og hverjir standa fyrir sínu.
Ég var nokkrum sinnum eitthvert skeið í herbergi hjá Dadí. Ég var óstýrilátur og henni og móður minni þótti rétt að setja á mig aga. Ég hef grun um að fyrir bragðið hafi ég náð Landsprófinu. Þegar mér fannst ég hafa brotið eitthvað sérstaklega gegn agareglum gömlu konunnar, eins og hún var oft kölluð á bak, hafði ég jafnan þann háttinn á að ég hrósaði sjálfum mér í hástert af einhverju alltöðru sem hún ætlaði alls ekki að tala um. Þá dæsti hún og hló við og lét kyrrt.
Dadí lét engan nokkru sinni eiga nokkuð hjá sér. Það komst enginn upp með yfirgang við hana. Hún hafði sjálfstæðar skoðanir á öllum og öllu og gekkst hreint ekki upp við aðdáun á höfðingjum, nema persónulegt ágæti og mannkostir væru fyrir hendi. Og hún vildi fyrst dæma um það. Hún var mikill áhugamaður um náttúrulækningar og heilbrigt líferni, bindindissemi og þjóðrækni.
Dadí var áhugasöm í félagssamtökum kvenna. Hún fylgdist alltaf vel með þeim konum sem þóttu skara fram úr, einkum í menningu og skáldskap, og hélt hlut þeirra sterklega fram. Ég man eftir því að henni leið mjög vel þegar fór að bera á rauðsokkahreyfingunni og Kvennalistanum.
Dadí varð auðvitað erfitt gamalmenni í því að hún bjó ein í eigin íbúð lengur en aldur og heilsa leyfðu með góðu móti. En henni stjórnaði enginn annar og þá ekki börn hennar heldur. Loks fékkst hún til að færa sig á Öldrunardeild Borgarsjúkrahússins. Þá fannst í henni krabbi en hún barði þann gest niður. Síðustu árin ráðskaðist hún með gömlu karlana á Öldrunardeildinni, lét þá sitja og standa eftir því sem henni þótti rétt og stýrði því að þeir sungu gömul barnakvæði öllum stundum.
Föðuramma
Föðuramma mín hét Þórunn Ingibjörg Sigurðardóttir. Hún fæddist 20. apríl 1872 að Æsustöðum í Langadal í Austur-Húnavatnssýslu og lést á Sólvangi í Hafnarfirði 17. nóv. 1959. Hún hvílir í kirkjugarðinum í Miklaholti á Snæfellsnesi, framan við kirkjudyr nokkuð til vinstri eða suðurs frá dyrunum séð.
Foreldrar hennar voru hjónin Margrét Þorsteinsdóttir fædd 16. nóv. 1835 og dáin 1893, og Sigurður Sigurðsson bóndi og hreppsstjóri á Skeggsstöðum í Svartárdal, Austur-Húnavatnssýslu, fæddur á Miðhúsum í Svínavatnshreppi 3. júlí 1829, dáinn 1897. Páll Kolka segir, í Föðurtúnum, að Sigurður hafi verið smiður góður. Ég vissi til þess frá föður mínum að Sigurður hreppstjóri bjó ágætu búi og Sigurður faðir hans líka. Sigurður eldri hafði eitthvað stundað hákarlaveiðar. Mér var sagt að Sigurður á Skeggsstöðum hafi hallað sér eitthvað að pyttlunni eftir að hann varð ekkjumaður.
Þórunn var Húnvetningur og Skagfirðingur. Hún var skyld Guðmundi á Vindhæli sem var kunnur á sinni tíð, Ólafi Davíðssyni og Davíð Stefánssyni frá Fagraskógi, að 2. og 3. lið. Og hún var m.a. eitthvað skyld Friðrik morðingja Sigurðssyni. Í skagfirsku rótina var hún af gömlu Flatatunguættinni, fólki sem bjó þar um tveggja alda skeið fram undir 1920. Af þeirri slekt voru m.a. Galdra-Loftur og Jóhannes Birkiland, en Stefán á Höskuldsstöðum hefur skrifað um þessa slekt. Helga Stefánsdóttir frá Flatatungu var amma ömmu minnar, góð vinkona Bólu-Hjálmars.
Einhvern tíma blaðaði ég eitthvað í Íslendingabók á netinu. Þá kom í ljós að áar Þórunnar hafa búið mann fram af manni á nokkrum sömu bæjum í Blöndudal og Langadal. Af því dreg ég þá ályktun að þetta hafi verið þokkalega vel stæðir bændur með þokkaleg bú. Mér þykir trúlegt að þeir hafi ekki verið jarðeigendur en hef ekki skoðað það, en hagur þeirra hefur verið slíkur að þeir þurftu ekki að flytjast búferlum ár frá ári og sátu sömu jarðir kynslóð eftir kynslóð.
Þórunn var afkomandi Steinunnar Guðbrandsdóttur biskups. Hún var líka afkomandi Kristínar Gottskálksdóttur biskups hins grimma. Hann var af norskri riddaraætt, Rose af Rein, frá Rein í Suður-Þrændalögum, rétt utan við og gegnt Niðarósi. Þessi ætt var afkomendur Agnesar Hákonardóttur háleggjar, en hann var af norsku konungsættinni. Skúli jarl, faðir Margrétar drottningar Hákonar gamla, var afkomandi Tosta Godvinssonar Norðimbrajarls sem féll með Haraldi harðráða á Stafnfurðubryggju 1066. Tosti var afkomandi Ragnars loðbrókar og Elfráðs Englakonugs mikla. Tosti var sonur Júdítar greifadóttur af Flandri. Flandurgreifar voru afkomendur Karls keisara sköllótta. Þórunn, amma mín, var þannig 37. maður frá Karli keisara mikla.
Þórunn óx upp á Skeggstöðum í Svartárdal. Hún þótti glæsileg stúlka eins og sjá má á myndum. Hún var hestakona, kunni vel að fara með hesta og átti góða hesta. Hún átti nokkur systkini og fóstursystur eina sem var allnokkrum árum eldri. Um þær mundir fluttist margt ungt fólk úr þessum héruðum til Vesturheims. Þórunn var heitin ungum efnismanni, en það fór á annan veg. Þá ætlaði hún að flytjast vestur um haf, en eldri systir hennar var áður farin vestur og líka fóstursystir hennar sem Margrét hét Illugadóttir en kært var milli þeirra.
Þórunn sté á skipsfjöl 1906 á Sauðárkróki. Skipstjóri var danskur og leiðin lá vestur með landi. Ekki er fyrr siglt úr höfn en Þórunn tekur verstu sjóveiki. Þegar komið er vestur að Búðum á Snæfellsnesi segist skipstjórinn ekki halda lengra með þessa stúlku. Líf hennar liggi við að hún komist í land. Henni er fleygt niður í bát og róið í land.
Á Snæfellsnesi varð hún nú að bjarga sér. Hún var prýðileg hannyrðakona og fór í saumaskap. Er ekki að því að spyrja að hún lendir hjá Óla Jóni Jónssyni stórbónda á Stakkhamri í Miklaholtshreppi. Óli Jón var oddviti og sýslunefndarmaður, ríkur bóndi, með svolitla verslun stundum, bátaútræði og formaður þá, peningamaður og lánaði svolítið. Hann var ættaður af Snæfellsnesi, afkomandi Valgerðar á Kóngsbakka, og úr Höskuldsey. Jón faðir hans í Borgarholti hafði líka verið auðugur bóndi með umsvif. Óla er getið í ævisögu séra Árna Þórarinssonar og Oscar Clausen skrifaði um hann. Óli bjó stóru myndarbúi með eiginkonu sinni Elínborgu Tómasdóttur, annálaðri sómakonu. Þau áttu nokkur börn, en auk þess var á Stakkhamri sonur hans, Ágúst, sem Óli átti með vinnukonu á bænum. Þráðurinn var stuttur í Óla og skapið ógurlegt, en bráði fljótt af honum. Kunnugt var að hann átti það til sem óvenjulegt var í vel stæðum bónda, að biðja hjú stundum afsökunar og reyna að bæta fyrir þegar skapið hafði teygt hann of langt. Af þessu varð Óli reyndar vinsæll húsbóndi.
Er nú ekki að sökum að spyrja, nema Þórunn eignast Sigurð Ellert Ólason, föður minn, 19. janúar 1907. Þá er sagt að Óli hafi viljað skilja við konu sína, en mágur hans hafi þá sagt honum að úr því yrðu málaferli um eignir, forsjá barna og fleira. En séra Árni setti Óla svo stólinn fyrir dyrnar og kvað óhæfu að þrjár konur yrðu í senn á bænum. ,,Ég hef þolað þér að hafa þær tvær", sagði prestur, ,,en þú skalt ekki komast upp með þetta. Þá verður ekki skírt, fermt, gift eða grafið frá þessum bæ." ,,Þið öfundið mig bara", svaraði Óli, ,,ég geri það sem ykkur langar til en þið þorið ekki."
Allt kom fyrir ekki. Þórunn varð að fara og fór þá í saumaskap á bæi. Um þessar mundir stendur Halldór hreppstjóri Bjarnason í Gröf í Miklaholtshreppi einn uppi konulaus með börn. Er af tildrögum þess rómantísk og ævintýraleg ástarsaga sem snertir annað fólk, þjóðkunna tónlistarmenn, og verður ekki rakin hér. Þessum kafla lýkur á því að Þórunn sest að í Gröf og tekur heimilið að sér. Giftust þau Halldór og bjuggu þar mörg ár prýðilegu búi. Þau áttu saman dótturina Unni, sem lengi bjó í Gröf með manni sínum Helga Péturssyni. Þau Unnur ráku um árabil sérleyfisþjónustu, farþega- og vöruflutninga milli Reykjavíkur og Ólafsvíkur, og hún síðan eftir Helga með sonum þeirra.
Ég kynntist Þórunni ömmu aðeins lítillega þegar ég var í Gröf um sumarskeið fimm, sex og sjö ára að aldri. Þá var hún orðin öldruð og ekkja, og var inni hjá dóttur sinni og tengdasyni. Hún var rólynd, stöðug í lund, hélt sér vel að vinnu, og ég man að hún vann við rokk og snældu upp á gamla móðinn. Ég man að hún var myndarleg, sópaði svolítið að henni en ekki gáskafull. Eitthvað var hún að reyna að siða mig, þótti ég óhlýðinn og hrekkjóttur og lét mig heyra það.
Ég veit ekkert um áhugamál Þórunnar, annað en elsku hennar að hestum. Mér var alltaf sagt að hún hefði vel haldið sínu og verið myndarhúsmóðir og hreppstjórafrú, enda upp alin í húnvetnskum þótta. Ég vissi að hún var óskaplega bílveik alltaf og forðaðist langferðir, nema þá á hestum. Ég veit að hún átti sterkan þátt í því að faðir minn var settur til mennta. Hún hafði fengið Óla til að lofa stuðningi við þetta ef til greina kæmi. Í Húnaþingi þótti sjálfsagt metnaðarmál á mörgum heimilum að hæfir drengir færu í menntaskóla og háskóla, en það var miklu minna um það á Snæfellsnesi á þeim tíma. Ég hef grun um að þau hafi staðið saman að þessu, hún og séra Árni, en Óli var löngu látinn þá. Það sýnir afstöðu hennar og styrk að hún sætti sig ekki við andstöðu eiginmannsins, en laumaðist með soninn yfir á næsta bæ. Þar beið hann eftir landpóstinum og fór með honum suður daginn eftir.
Þórunn amma lá síðast á Sólvangi í Hafnarfirði. Hún fékk mörg lítil heilablóðföll og var síðast eiginlega alveg orðin ósjálfbjarga, þekkti engan og var rænulítil um skeið áður en hún andaðist.
Móðuramma
Móðuramma mín hét Guðrún Sigríður Jóhannsdóttir. Hún fæddist 15. janúar 1891 á Stökkum á Rauðasandi í Vestur-Barðastrandarsýslu. Hún andaðist 21. ágúst 1989 í Reykjavík og liggur í Gufuneskirkjugarði.
Móðir hennar hét Kristín Jónsdóttir, fædd 19. ágúst 1848 og dáin 22. ágúst 1892, frá Hænuvík við sunnanverðan Patreksfjörð. Faðir móðurömmu minnar hét Jóhann Jónsson, fæddur 15. ágúst 1845 og dáinn 15. júlí 1897. Hann var bóndi að Krókshúsum á Rauðasandi og Hnjóti í Örlygshöfn, en aðallega fiskimaður eins og títt var á þessum slóðum. Þau hjón áttu þrjú börn fyrir þegar amma mín fæddist.
Jón langalangafi minn var vinnumaður í Tungu í Örlygshöfn. Hann kom úr Önundarfirði og var 3. maður frá Bárði Illugasyni og Guðnýju Jónsdóttur, ættarhöfundum Arnardalsættar. Kristín langamma var ættuð af Rauðasandi og nágrannabyggðum þar vestra. Það var bændur, fiskimenn og hjú, agað í umhverfi sem var ef til vill með grimmasta móti á landi hér og aðeins sterkustu stofnar stóðust. Lengra aftur veit ég að Guðrún amma mín var komin af Guðbrandi biskupi Þorlákssyni og Árna sýslumanni Gíslasyni á Hlíðarenda. Og hún var afkomandi Snorra goða Þorgrímssonar.
Einhverju sinni spurði ég hana um ættir. ,,Góði besti. Það er ekkert að marka þetta, allra síst af Vestfjörðum. Þetta er mest skrök. Þeir áttu þetta meira og minna allt, stórbændurnir." Hún tók alveg fyrir að hún væri kölluð Guðrún eða amma. Hún kvaðst sem smábarn alltaf hafa heitið ,,Dadí" og það áttum við að kalla hana, og gerðum.
Dadí missti móður sína á sínu öðru ári. Þá varð Jóhann faðir hennar að ganga með reifastrangann í fanginu um byggðirnar til þess að koma henni fyrir, en hann sat eftir með nokkur börn og gat ekki veitt þeim umönnun öllum þar eð hann sótti sjóinn. Göngu hans bar að garði í Hænuvík, en þar bjuggu þá hjónin Jón og Helga. Þau voru aldurhnigin nokkuð og börnin farin. Þau tóku barnið að sér. Jóhann dó síðan fáum árum síðar.
Dadí sagði mér oft að hún hefði sjálf alist upp sem niðursetningur. En hún bætti því alltaf við að ,,ég var heppni niðursetningurinn." Hún dásamaði þau Hænuvíkurhjón ævinlega, og börn þeirra, og sagði að lífið hefði leikið við sig í bernsku. Hún var mjög nærsýn og sagði mér að oft hefði hún farið óþarfaferðir að stugga fé úr túni, og það voru þá álftir eða smáskaflar. Hænuvíkurhjónin komu henni unglingi í vist og vinnu hjá kaupmannshjónum á Patreksfirði. Síðan komst hún suður til systkina sinna, sem áður voru komin þangað, og tók kennarapróf í Flensborg 1908 og úr Kennaraskólanum 1912.
Hún sagði mér að það fyrsta sem henni var sagt á Kennaraskólanum hafi verið þetta: ,,Ungfrú góð. Ef þér ætlið að verða kennslukona, verðið þér að læra að tala íslensku." Hún hváði við forviða. Vandinn var sem sé sá að hún sagði: ,,hardur" og ,,gardur" og ,,la-angur" og ,,lö-öngum" og hún sagði ,,ofan Í" og ,,niður Á" og notaði margvísleg orð og orðasambönd sem ekki voru kunn eða viðurkennd í menntastofnuninni.
Þegar hún kom suður vann hún með skóla við að breiða fisk á reitum í Reykjavík þar sem síðar varð Kamp Knox, Meistaravellir og KR-völlurinn. Hún hljóp ekki upp við sögusagnir af því að konur í múslímalöndum væru látnar bera síð föt og höfuðskýlur. ,,Þetta urðum við alltaf að gera á reitunum hér líka", sagði hún. ,,Þeir voru ekkert svo miklu betri hér heldur en þar, þessir karlar."
Á Kennaraskólanum var Dadí í bekk með Þórbergi Þórðarsyni. Þórbergur getur hennar í Íslenskum aðli. Hún sagði mér að hún hefði ævinlega fyrirlitið ,,hann Begga ræfilinn". Þegar hún var orðin háöldruð rakst hún á Þórberg á förnum vegi á götu. Hún vék sér yfir götuna í veg fyrir hann og ávarpaði hann: ,,Sæll, Beggi minn. Ég hef nú alltaf fyrirlitið þig enda ertu ræfill. En nú erum við bæði orðin svo gömul og miklir aumingjar að ég ætla að hætta að fyrirlíta þig. Og komdu sæll."
Dadí var ánægð á Kennaraskólanum og eignaðist góða vini þar. Hún mat kennarana mikils. Henni þótti mikið til um leiðsögn Jónasar Jónssonar í leikjum, félagslífi og í kennslu hans. Sérstaka virðingu bar hún fyrir séra Magnúsi Helgasyni skólastjóra.
Dadí kenndi nokkur ár eftir próf. Á Kennaraskólanum kynntist hún Kolbeini Högnasyni frá Kollafirði á Kjalarnesi og þau giftust 1914. Síðan bjuggu þau í Kollafirði til 1930. Þau eignuðust fjögur börn, tvær dætur og tvo syni, og er móðir mín, Unnur, yngst þeirra. Kolbeinn var bóndi og stjórnarmaður í Mjólkurfélaginu og Sláturfélaginu. Hann var skáldmæltur og gefnar út nokkrar kvæðabækur hans. Hann varð þjóðkunnur hagyrðingur líka. Hann var Kjalnesingur og Kjósverji, af svokallaðri Laugardalsætt í Árnesþingi, Stefánungur og af ættum Svefneyinga, Finns biskups og Presta-Högna.
Árið 1930 skildu þau hjón. Dadí þótti Kolbeinn horfa út undan sér og hafði fyrir sér í því. Kolbeinn hafði keypt Kollafjörðinn af bjartsýni kynslóðar sinnar, en lenti í miklum fjárhagserfiðleikum við skilnaðinn enda skall kreppan á um sama leyti. Dadí bjargaði sér í Reykjavík, bjó fyrst í bráðabirgðahúsnæði en fékk síðan íbúð og bjó með dætrum sínum. Hún gerðist kennari við Miðbæjarskólann í Reykjavík og starfaði þar til starfsloka um sjötugt. Mér var sagt að hún væri mikils metinn og árangursmikill kennari.
Dadí var mjög sjálfstæð kona og hreinlynd. Hún var fríðleikskona og gat verið gustmikil. Á efri árum tinaði hún talsvert og tuggði tunguna. Hún fór illa í baki þegar leið á. Hún hélt fast við margar vestfirskar venjur. Ég man að hún vildi að ég signdi mig þegar ég fór í bolinn: ,,Í nafni Guðs föður og sonar og anda heilags", alltaf þessi orðaröð. Hún hélt árum saman upp á Þorláksmessu með því að bjóða nokkrum öldruðum Vestfirðingum í skötu með hnoðmör upp á gamla móðinn. Þá fékk ég að fljóta með strákur að hlusta á þessa öldunga. Þá fór ekki á milli mála hvar nafli alheimsins er og hverjir standa fyrir sínu.
Ég var nokkrum sinnum eitthvert skeið í herbergi hjá Dadí. Ég var óstýrilátur og henni og móður minni þótti rétt að setja á mig aga. Ég hef grun um að fyrir bragðið hafi ég náð Landsprófinu. Þegar mér fannst ég hafa brotið eitthvað sérstaklega gegn agareglum gömlu konunnar, eins og hún var oft kölluð á bak, hafði ég jafnan þann háttinn á að ég hrósaði sjálfum mér í hástert af einhverju alltöðru sem hún ætlaði alls ekki að tala um. Þá dæsti hún og hló við og lét kyrrt.
Dadí lét engan nokkru sinni eiga nokkuð hjá sér. Það komst enginn upp með yfirgang við hana. Hún hafði sjálfstæðar skoðanir á öllum og öllu og gekkst hreint ekki upp við aðdáun á höfðingjum, nema persónulegt ágæti og mannkostir væru fyrir hendi. Og hún vildi fyrst dæma um það. Hún var mikill áhugamaður um náttúrulækningar og heilbrigt líferni, bindindissemi og þjóðrækni.
Dadí var áhugasöm í félagssamtökum kvenna. Hún fylgdist alltaf vel með þeim konum sem þóttu skara fram úr, einkum í menningu og skáldskap, og hélt hlut þeirra sterklega fram. Ég man eftir því að henni leið mjög vel þegar fór að bera á rauðsokkahreyfingunni og Kvennalistanum.
Dadí varð auðvitað erfitt gamalmenni í því að hún bjó ein í eigin íbúð lengur en aldur og heilsa leyfðu með góðu móti. En henni stjórnaði enginn annar og þá ekki börn hennar heldur. Loks fékkst hún til að færa sig á Öldrunardeild Borgarsjúkrahússins. Þá fannst í henni krabbi en hún barði þann gest niður. Síðustu árin ráðskaðist hún með gömlu karlana á Öldrunardeildinni, lét þá sitja og standa eftir því sem henni þótti rétt og stýrði því að þeir sungu gömul barnakvæði öllum stundum.
Questionnaire
Record type
Keywords