Main information
Gender / Year of Submittee
Kona (1947)
Dating
Day sent: 09.03.2015
Object-related numbers
"Museumnumber b": 2015-1-85
Place
Núverandi sveitarfélag: Múlaþing, Múlaþing
Questions / Answers
Allar spurningar
Þjóðminjasafn Íslands – Þjóðháttadeild
Spurningaskrá 121 – Ömmur 2015
Svar: (..1..)
Mér var í barnæsku kennt að bera mikla virðingu fyrir ömmum mínum og þegar ég fullorðnaðist skildist mér smám saman að þær voru merkilegar konur sem ekki létu erfiðleika og hörð lífskjör beygja sig. Það er mér bæði ljúft og skylt að segja frá því sem ég veit um þær og kynnum mínum af þeim. Þar sem líf þeirra er nátengt lífi mæðra þeirra og tengdamæðra mun ég einnig segja nokkur deili á langömmum mínum.
Föðuramma mín, Ágústa Valdimarsdóttir og móðuramma mín, Dagný Pálsdóttir voru ólíkar konur, úr ólíku umhverfi komnar og bjuggu við ólík lífskjör. Þær eru þó báðar fæddar á Íslandi, aðeins fimm ára aldursmunur á þeim og það er mikill samhljómur í því sem þær gefa afkomendum sínum í arf; góðar gáfur, kjarkur, dugnaður, æðruleysi, kærleikur og lífsgleði byggð á sterkri trú á Guð, forsjón hans og handleiðslu.
Móðir mín lét mig og systkini mín, strax og við gátum dregið til stafs, skrifa ömmum okkar báðum bréf fyrir jólin og oftar ef tilefni gáfust, einkum til að þakka þeim fyrir allt sem þær gerðu fyrir okkur. Ég hélt þeim sið eftir að ég fór að eiga með mig sjálf, sendi þeim bréf og smá jólagjöf og heimsótti þær þegar tækifæri gáfust.
Ég er innilega þakklát mömmu fyrir að hafa látið mig frá barnsaldri rækta sambandið við ömmur mínar, tengingin við þær er eitt af því dýrmætasta sem ég á.
Föðurætt
Ágústa amma
Föðuramma mín var Ágústa Margrét Sigríður Valdimarsdóttir f. 2. 9.1890 í Reykjavík, d. þar 21. 9. 1973. Lengi húsfrú á Bergþórugötu 27. Og þar þekki ég hana, á Bergþóru-götunni og þekki hana mest af ömmum mínum. Ég var í fóstri hjá henni og Steina afa til tveggja ára aldurs, var hjá þeim um tíma þrisvar sinnum á uppvaxtarárunum og bjó hjá ömmu fyrstu veturna sem ég var í Kennaraskóla Íslands.
Amma kom líka til okkar austur á Hérað á sumrin og Steini afi líka meðan hann lifði.
Ég var elsta barnabarnið og í miklu dálæti hjá þeim. Ég og systkini mín fengum alltaf glæsilegar jólagjafir frá þeim sem var mikið tilhlökkunarefni.
Í húsinu á Bergþórugötu 27 voru þrjár íbúðir og ris þar sem var þurrkloft og geymslur. Þvottahúsið var í kjallaranum og snúrur úti í portinu. Í kjallaranum bjó stór barnafjölskylda, amma og Steini og tvö börn þeirra á næstu hæð og uppi bjó frændfólk þeirra. Steini afi og amma áttu allt húsið og seinna frétti ég að þeir sem leigðu hjá þeim báru þeim góða sögu og þótti vænt um þau.
2
Það var ógleymanlegt fyrir sveitakrakka, eins og mig, að koma í þetta hús. Útidyrahurðin var stór og þung úr fínum viði og í henni gluggi með smárúðum úr lituðu gleri sem í sólskini vörpuðu ævintýraljóma á flísalagða forstofuna. Stigarnir voru lagðir dökkrauðum gólfdúk sem alltaf var stífbónaður hjá ömmu og viðarhandriðin gljáðu af viðarvaxi sem amma fægði þau með, hún vildi ekki hafa nein óhrein fingraför á sínum handriðum.
Ilmurinn af bóninu og viðarvaxinu var þægilegur og sérstakur og finnst því miður ekki lengur í stigagöngum fjölbýlishúsa.
Inni í íbúð ömmu var líka allt bónað og fægt; gólfin, fallegu húsgögnin sem Steini afi keypti úti í Englandi; hann var sjómaður og sigldi með fisk; silfursettið á buffetinu, kristalsskálin á anrettuborðinu, speglar og myndir, það voru falleg gluggatjöld og laus teppi á stofugólfunum. Það var afskaplega fínt og hreint hjá Ágústu ömmu.
Amma kenndi mér að það er hægt að láta líta vel út hjá sér ef maður hefur falleg gluggatjöld sem fara vel, þó að maður eigi ekki marga innanstokksmuni. Ég set aldrei svo upp gardínur að mér verði ekki hugsað til Ágústu ömmu og reyni alltaf að vanda mig við það. Amma kenndi mér líka að þvo glugga utan og innan svo að ekki sæist á þeim kusk eða rönd, að pússa silfur, þrífa ofna með sérstökum burstum, þvo þvott og þvo fötin mín almennilega, bursta skó almennilega, þekkja vönduð efni frá óvönduðum, mikilvægi þess að fötin fari vel utan á manni og kaupa vandað, ekki ómerkilegt.
Hún kenndi mér svo margt, hún amma.
Ágústa amma var myndarleg kona, hávaxin og þrekleg, bein í baki og bar sig vel.
Hún var alltaf fín og vel til fara, átti falleg föt. Til hátíðabrigða skartaði hún upphlut með gylltum millum og belti og frönsku sjali sem var ótrúlega fallegt. Hún hafði göt í eyrunum og gekk alltaf með gulleyrnalokka, gullkross um hálsinn, gullúr og gullhringa. Hún lét meira að segja setja örlítið gull í fölsku tennurnar sínar sem var mjög smekklegt og gerði þær eðlilegri. Hún var svo fín og flott. Ég hugsa samt að hún hafi ekki eignast allt þetta gull fyrr en eftir að hún giftist Steina afa.
Saga Ágústu ömmu er ekki hin dæmigerða, alíslenska saga kvenna af hennar kynslóð og verður ekki sögð nema í samhengi við sögu foreldra hennar sem voru Rósa Maren Þórðardóttir f. 21.1. 1869 á Lækjarbakka í Reykjavík, d. þar 7.1.1950 . Húsmóðir í Reykjavík, Keflavík, Hull og aftur í Reykjavík og eiginmaður hennar, Valdimar Rögnvaldsson f. 8.4. 1869 í Litla-Leðri í Selvogi, d. 1937 í Lincolnshire, Englandi.
Sjómaður og yfirflatningsmaður. Lengi búsettur í Hull og Grimsby.
Þegar Rósa og Valdimar bjuggu í Keflavík var hann skipverji á enska togaranum Royalist 428 frá Hull. Þann togara ætlaði Hannes Hafstein að taka fyrir ólöglegar veiðar á Dýrafirði árið 1899 sem frægt er. Hann neyddi Jóhannes Guðmundsson og háseta hans, nýkomna úr róðri, til að róa með sig út að togaranum. Báturinn sökk við skipshliðina og þrír mannanna fórust. Þetta hörmulega slys var í íslenskum blöðum talið glæpaverk áhafnarinnar á Royalist. Valdimar, langafi minn, fór ekki varhluta af illu umtali, heift og reiði sem umræðan um þetta mál einkenndist af. En hvað hann átti að
3
hafa til saka unnið kemur þó hvergi fram. Sumir vildu líka kalla alla íslensku sjómennnina, sem réðu sig á ensku fiskiskipin, landráðamenn og einnig þá sem fóru á tröllafisk og er af því öllu mikil saga sem ekki hefur enn verið skrifuð og má það merkilegt heita með alla þessa sagnfræðinga hér sem hlýtur að vanta verðug verkefni.
Valdimar, langafa mínum, hefur verið vel kunnugt um þessi viðhorf manna, séð fyrir viðbrögðin við slysinu og vitað að honum og fjölskyldu hans yrði ekki vært á Íslandi. Þegar togarinn sigldi burt úr Dýrafirði, eftir að bátur frá Haukadal hafði sótt mennina,
sem áhöfn togarans tókst að bjarga, sigldi hann beint til Keflavíkur og Valdimar sótti konu sína og börnin þrjú, Ágústu, Hólmfríði og Guðmund. Þau fóru með togaranum til Englands og settust að í Hull og seinna í Grimsby. Valdimar varð þar yfirflatningsmaður og verkstjóri í fiskverkun, bjó aldrei framar á Íslandi en kom í heimsóknir.
Ágústa amma gekk í skóla í Englandi og fékk betri menntun en jafnaldrar hennar á Íslandi. Hún sagðist hafa hætt að tala íslensku og týnt henni niður; það er í dag talið einkenni á flóttabörnum sem komast úr hörmungum í betri kjör. Hún lærði íslenskuna aftur eftir að hún flutti heim eða “kom upp” eins og hún sagði. Það væri gaman að vita af hverjum hún lærði mest sína íslensku því að hún var töluvert dönskuskotin. Kannski í fínum húsum, þar sem hún vann, t.d. hjá fjölskyldunni Johnson og Kaaber. Amma var alltaf fljúgandi fær í ensku og var stundum túlkur t.d. á stríðsárunum. Hún hafði góða söngrödd, söng í kórum og kunni mikið af lögum og ljóðum, bæði enskum og íslenskum. Hún var líka góður leikari og sagði að sig hefði langað til að vinna í leikhúsi. En það var ekki í boði á Íslandi. Amma var líka sterktrúuð og talaði við Jesú Krist eins og hann væri heimilismaður hjá henni,”blessaður frelsarinn,” eins og hún sagði.
Hún var alveg óhrædd við að deyja, sagðist ekki kvíða því, en fannst langt að bíða þess orðin veik og farin að kröftum. En hrædd, hún amma, – nei, ekki við neitt, held ég.
Rósa langamma
Víkur þá sögunni til Rósu Marenar, langömmu minnar. Ég man ekki eftir henni en hef samt séð hana þegar ég var, smábarnið, í fóstri á Bergþórugötunni. Faðir minn, sr. Marinó Kristinsson, sagði mér að hún hefði verið ströng og siðavönd og skaphörð á yngri árum en haft mikla mannkosti. Hann flutti húskveðju þegar hún var jörðuð og þar segir m.a:
“Hún var kona, sem átti mikið baráttuþrek og starfsvilja, takmarkalitla fórnfýsi og ósérplægni, og óbilandi var tryggð hennar og kærleiksrík umhyggjusemi fyrir hag og heill ástvinanna.
Hún þurfti aldrei að spyrja, hvað hún ætti að gera við líf sitt, hvernig hún ætti að verja því. Það var alla tíð helgað þjónustu og fórnfúsu starfi, og spurði sjaldan til launa. Þess minnumst vér í dag með hjartans þökk, um leið og vér minnumst allra góðu og hugljúfu samverustundanna.”
4
Lífið í Hull hefur verið Rósu langömmu erfitt. Henni hefur ekki fallið það vel að vera illa þokkuð og útskúfuð á Íslandi. Móðir mín, Þórhalla Gísladóttir, sagði mér eftir Ágústu ömmu að það hefði verið gestkvæmt á heimili Rósu og Valdimars í Hull, alltaf fullt af Íslendingum. Hvað voru eiginlega margir Íslendingar í Hull, Grimsby og Fleetwood á þessum tíma og hvað voru þeir að gera? Langar engan til að vita það nema mig?
En Rósa langamma hafði allavega stöðuga gestanauð af þeim og einn af íslensku heimagöngunum var Gestur Kristinn Guðmundsson f. 8.10. 1881, d. 26.4. 1931,
loftskeytamaður og síðar skipstjóri. Hann átti eftir að verða afi minn.
Rósa og Valdimar misstu þrjú börn í Hull; Hólmfríði sem kom með þeim frá Keflavík, Maren og Valdimar sem voru fædd í Hull. Það er auðveldara um að tala en í að komast að missa börnin sín og eftir þessi áföll skilja þau og Rósa fer heim til Íslands með
Guðmund og Jennýju ófædda 1908. Rósa gengur í hús og vinnur fyrir fólk við þvotta og fleira. Hún var dugleg og fólki líkaði vel við hana en allir vorkenndu henni að eiga “þennan voðalega mann.” Það sagði mér Ásta Eyjólfsdóttir, frænka Kristins, afa míns.
Ágústa amma, þá 18 ára gömul, fór hins vegar í vist til Gests Kristins Guðmundssonar sem þá var fluttur til Grimsby með konu sína og börn. Það varð henni örlagaríkt því að hún varð ófrísk eftir Kristin. Hún sagði að það hefði verið vegna þess að frúin sendi hana alltaf á kvöldin til að sækja hann á krána. Hún var svo spaugsöm, hún amma, og glaðlynd og gerði grín að flestu. En hún var þá auðvitað rekin úr vistinni og fór til Tótu, vinkonu sinnar, sem var búandi kona í Grimsby. Þar fæddist hann pabbi haustið 1910.
Vorið 1911 fer Ágústa amma svo með hann heim til Íslands. Þá er Rósa langamma reið yfir háttalagi ömmu og vill ekki tala við hana en Sigrún, föðursystir hennar, tekur hana til sín. Langamma tók ömmu síðan í sátt og þær bjuggu saman og unnu saman um árabil meðan pabbi var að vaxa upp. Amma lét hann fara í menntaskólann, sem var alls ekki sjálfgefið fyrir fátækt fólk á þeim árum. Svo fór hann í háskólann og varð prestur.
Amma vann mikið og víða; fór í síld á sumrin til Siglufjarðar og hafði pabba með sér. Hann fór auðvitað líka að vinna strax og hann gat og einhverja vinnu var að fá.
Lengi vann amma á netaverkstæði og kenndi þeirri vinnu um að hún fékk krabbamein í hægra brjóstið, núningurinn, sagði hún. Brjóstið var skorið af og líka stóri vöðvinn aftan á hægri upphandleggnum svo að handleggurinn var eftir það lélegur. Þá lét hún setja mótor á saumavélina sína og búa hana þannig að hún þyrfti ekki að snúa henni með “ónýta handleggnum.” Hún fékk spönsku veikina 1918 og uppúr henni ígerð í innra eyra. Hún var skorin við því og var eftir það heyrnarlaus á því eyra. Heyrnin á hinu eyranu dapraðist svo líka og amma gekk alltaf með heyrnartæki í mínu minni. Það var líka búið að taka af henni eina eða tvær tær.
En hún kvartaði ekkert yfir þessum miklu aðgerðum, hló bara að þeim og dásamaði prófessor Matthías Einarsson sem skar þetta allt svona snilldarlega og kom henni aftur til heilsu. Hún var annars aldrei veik eða rúmliggjandi fyrr en í banalegunni.
Þegar pabbi var kominn undir tvítugt giftist amma honum Steina afa sem hét fullu nafni
5
Þorsteinn Ingimar Sigurðsson f. 19.11. 1891, d. 28. 9. 1954, sjómaður og útgerðarmaður í Reykjavík, oft kenndur við bæ þann á Lindargötunni sem hann ólst upp í og kallaður Steini í Lindinni. Þau misstu fyrsta barnið sitt, Oddnýju Steinunni, sem var hörmulegt en eignuðust svo Þóru og Sigurð og pabbi skírði hann sem var gaman fyrir Ágústu ömmu eftir allt hennar strit og stríð. En hún átti gott líf með Steina afa, fór meira að segja í utanlandsferðir, t.d. til Englands, sem var ekki algengt þá hjá íslenskum húsmæðrum.
Þóra langamma
Gestur Kristinn Guðmundsson ætlaði ekki að gangast við því að vera afi minn og neitaði því í fyrstu að hann væri faðir að barni Ágústu ömmu. Það var ekkert gamanmál á þessum tíma að eignast óskilgetið barn og enn verra ef barnsfaðirinn þrætti fyrir það.
En Þóra langamma, móðir Kristins, eins og hann var alltaf kallaður, gekk í málið og sagði syni sínum það, að ef hann væri ekki saklaus af stúlkunni þá skyldi hann gjöra svo vel og gangast við barninu. Og það varð. En hann skipti sér þó aldrei neitt af pabba og konan hans, frú Ragnheiður, lét breyta föðurnafni sona þeirra tveggja, Viktors og Sigurðar, í Gestssynir í stað Kristinssynir.
Þóra Bjarnadóttir var f. 2. 6. 1844, d. 22.5. 1933 í Gerðum, húsfreyja í Brennu, Irpuholti o.v. Hún var tvígift, átti tólf börn og missti fimm þeirra. Þóra var merkiskona,
hörkudugleg og lét ekki hlut sinn fyrir yfirgangi höfðingja en treysti Guði. Hún var vel máli farin, vel skrifandi og hagmælt svo sem þessar vísur sýna:
Sagt til nafns:
Þóra Bjarnadóttir þér Húsbóndinn á hófadýr
það ég greini, nafnið ber, sem hendir að ég noti.
Austurhreppi alin var Send var ég að sækja kýr
upp í koti Sandlækjar. Sandlækjar- frá koti.
Þóra langamma rækti síðan ömmuhlutverk sitt gagnvart föður mínum meðan hún lifði og honum þótti vænt um hana. Það er til bréf frá henni til hans og nokkrar af vísum hennar sem hann hefur skrifað upp. Mér þykir mikið til hennar koma og er stolt af að vera afkomandi hennar. Ég hugsa líka að að það hafi verið fyrir áhrif frá Þóru langömmu að pabbi virti alltaf minningu Kristins, föður síns, þrátt fyrir afskiptaleysi hans. Pabbi hafði alltaf mynd af honum standandi á orgelinu sínu og við systkinin kölluðum hann “Afa á orgelinu” til aðgreiningar frá afa okkar í Skógargerði.
6
Móðurætt
Dagný amma
Amma mín í móðurætt var Dagný Pálsdóttir f. 4.3. 1885 á Hólum í Hornafirði, d. 3.4. 1979 á Egilsstaðasjúkrahúsi, jarðsett í heimagrafreitnum í Skógargerði við hliðina á afa, Gísla Helgasyni. Þórhalla, móðir mín, var áttunda í röðinni af 13 börnum þeirra.
Skógargerði er ysti bær í Fellum á Fljótsdalshéraði. Bærinn stendur hátt, rétt utan við Bæjarásinn norðan við Lagarfljót sem fellur skammt neðan við brekkurnar en Rangá, sú sem Páll Ólafsson kvað um, fellur bakkafögur á sléttum eyrum utan við bæ og skiptir löndum Fella og Hróarstungu. “Það er sagt fallegt hér,” á Dagný amma að hafa sagt við gesti sem dáðust að útsýninu á Skógargerðishlaði. Hún var ekki fjasgefin kona.
Þó að foreldrar mínir byggju á Héraði í 17 ár man ég ekki eftir að amma og afi í Skógargerði hafi komið til okkar nema sárasjaldan. Mynd er þó í barnsminni mínu; amma í svörtum peysufötum með hvíta silkislaufu og skotthúfu yfir ljósu hári í löngum, þykkum fléttum og stór, gráblá augu, nokkuð hvöss; afi hár og grannur, í dökkum fötum og hvítri skyrtu, stendur og talar við pabba, sem er líka í sparifötum, og ég stend og horfi langt upp til þeirra, þeir voru báðir mjög hávaxnir menn.
Við fórum oftar í heimsóknir til þeirra út í Skógargerði og um 1955 var ég þar um tíma 8 -9 ára gömul. Húsið í Skógargerði er steypt, kjallari og tvær hæðir, sú efri með kvistum, en milligólf og stigar úr timbri. Í barnæsku minni var þar uppi baðstofa með þremur kvistgluggum og mörgum rúmstæðum; þar var líka rokkur og saumavél og þar var innst rúmið hennar Laugu, systur afa. Hún var þroskaheft og bjó hjá ömmu og afa alla sína ævi. Fyrir ofan rúmið hennar voru hillur þar sem hún geymdi dótið sitt, póstkort
og fallegar myndir, skeljar og steina, perlur og tölur og fleira smálegt. Undir rúminu geymdi hún trékassa með loki sem var fullur af gljápússuðum sauðarvölum sem hún hafði safnað. Hún gekk í treyju, hálfsíðu pilsi og svuntu með smekk, háum ullarsokkum og var alltaf með ljósan skýluklút á höfðinu. Þegar hún fór út að vinna þau verk sem geta hennar leyfði, t.d. að brynna kúnum, þá setti hún á sig strigasvuntu og gúmmískó og fór í jakka eða buru utanyfir. Svo kom hún inn aftur, þvoði sér vel, settist á rúmið sitt, ríslaði sér í dótinu sínu og hafði gaman af að sýna mér það.
Fötin hennar Laugu saumaði amma og líka síðu lérefts- eða sirskjólana og svunturnar sem hún gekk sjálf í. Hún hefur vafalaust saumað allt á sitt fólk þangað til tímarnir breyttust og tilbúin föt urðu algengari á Austurlandi.
Inn úr baðstofunni var hið blámálaða herbergi afa og ömmu og tvö minni herbergi.
Stigi með palli lá niður í gang og inn úr honum var stofa, eldhús, búr og gamla eldhús.
Undir stiganum lá Tryggur gamli á samanbrotnum strigapoka. Ég sá ömmu aldrei kjassa hann neitt en hún leyfði honum að liggja þarna af því hann var orðinn gamall og kulvís. Annars voru hundar aldrei hafðir inni í íbúðarhúsum á þeim tíma.
7
Öll gólf voru hvítskúruð og mottur við dyr og stiga. Í stofunni var borð og stólar, bókaskápar, orgel og myndir á veggjum, aðeins nauðsynlegustu hlutir, ekkert prjál.
Hljóðfæri, bækur og ritföng töldust til nauðsynja í Skógargerði hjá ömmu og afa.
Þau fengu kennara til að kenna börnum sínum að spila á orgelið.
Á sumrin voru öll þessi herbergi yfirfull af fólki, það var gestkvæmt hjá afa og ömmu og eftirsótt að komast þangað í sveit og stundum fannst mér að ég og mín systkini, sem bjuggum á sömu slóðum, værum sett hjá og gætum sjaldan komist að í Skógargerði fyrir öllum þeim sæg frændsystkina okkar sem áttu heima í Reykjavík, á Akureyri og víðar á landinu og voru sífellt að þvælast austur til ömmu og afa.
Amma og afi fóru snemma á fætur, amma eldaði hafragraut og hellti upp á kaffi og að loknum morgunverði fór amma út í fjós að mjólka en afi og Víkingur, yngsti móðurbróðir minn, fóru til útiverka. Amma og Lauga komu inn með mjólkina, hún var skilin og kannski strokkað smjör. Amma eldaði allan mat og bakaði allt brauð heima. Hún var
önnum kafin frá morgni til kvölds. Eftir hádegi lögðu allir sig dálitla stund; svo fór amma kannski að spinna á rokkinn sinn í baðstofunni og á kvöldin sat hún og prjónaði.
Amma var ekki margmál í amstri dagsins en hún og afi töluðu mikið saman og voru áreiðanlega að ræða margt merkilegt þó að ég hefði ekki mikið vit á því þá. Mér hafði verið kennt að krakkar ættu að þegja þegar fullorðið fólk er að tala saman og reyndi eftir megni að vera prúð og kurteis hjá ömmu og afa.
Amma sendi okkur systkinunum alltaf sokka og vettlinga í jólagjöf sem hún hafði sjálf prjónað. Það voru góðir og hlýir sokkar og vettlingar sem entust lengi.
Ekki veit ég hvernig hún amma komst yfir að gera allt sem hún gerði, hún hlýtur að hafa verið afburða verkmanneskja og kunnað vel að skipuleggja tíma sinn. Hún las líka og hlustaði á útvarpið, fylgdist með öllum fréttum, kunni veðurspána á hverjum degi orðrétt, vissi alla skapaða hluti svo að það var varla einleikið.
Mamma og systkini hennar sögðu að Dagný amma hafi verið umhyggjusöm og blíð þegar eitthvað alvarlegt var að, en ekkert verið að vorkenna þeim smáskrámur.
Hún kenndi þeim að lesa og uppfræddi þau á marga vegu. Hún kunni mikið af kveðskap, ljóðum og lögum og átti sér uppáhaldsljóðskáld. Hún var trúuð og Helgi, móðurbróðir minn, segir að hún og Margrét langamma hafi sagt þeim systkinunum helgisögur og kennt þeim bænir, t.d. kvöldbænir sem ekki mátti gleyma að fara með. Hann segir líka að Margrét langamma hafi sagt þeim sögur um allt milli himins og jarðar.
Margrét langamma
Foreldrar Dagnýjar ömmu voru Margrét Ólafsdóttir f. 27.4.1839 og ólst upp hjá foreldrum sínum á Syðri-Steinsmýri í Meðallandi, elst 14 barna þeirra og eiginmaður hennar, frá 1862, Páll Þorsteinsson f. 25. 7. 1834 á Þverá á Síðu, bæði af Skaftáreldasvæðinu. Minningar um eldinn mikla voru ljóslifandi hjá þessu fólki.
8
Margrét og Páll flytjast austur á Hérað 1886 að tilstuðlan séra Páls í Þingmúla sem var frændi Páls langafa. Þau höfðu þá eignast 13 börn, fimm dóu ung en átta komust til fullorðinsára. Fjórum sinnum létu þau dætur sínar heita Agnes. Tvær dóu og tvær lifðu.
Agnes var móðurnafn Páls. Dagný amma var yngst og ólst upp á hálfgerðum hrakningi, með foreldrum sínum og Agnesi yngri, milli bæja á Héraði því að fyrirheit Þingmúlaprests brugðust og þau fengu enga jörð til að búa á. Hin börnin fóru í vistir hingað og þangað. Páll dó 1894; Dagný amma missir föður sinn 9 ára gömul.
Páll Pálsson, bróðir ömmu, f. 1869, varð bóndi á Krossi í Fellum árið 1900. Eftir það áttu þær mæðgur skjól þar.
Ég er alin upp við að þekkja Margréti langömmu af stórri mynd af henni í eigu fjölskyldunnar og heyrði alltaf mikið frá henni sagt. Sólrún á Krossi, ömmubarn hennar, segir í grein í Múlaþingi 1971 að hún hafi verið “í hærra meðallagi á vöxt, þrekleg og vel á sig komin, rjóð í kinnum og hörundsbjört. Hárið gullbjart að lit, bæði þykkt og sítt, augun dökkblá, skýr og gáfuleg. Hún var einörð og sköruleg í allri framkomu, glaðlynd, spaugsöm, hreinlynd og bjartsýn. Hún var vel stillt.” Hún var afkastamikil við alla útivinnu og afburðadugleg og jafnvíg á alla ullarvinnu, listfengur vefari. Þetta segir Sólrún og fleiri. Ég held að amma hafi verið lík móður sinni í útliti en smágerðari.
Og dugnaðurinn var sá sami. Fordæmi þeirra mæðgna kenndi mér að það er best að bjarga sér sjálfur, láta ekki upp á sig standa, vera heiðarlegur og hreinlyndur, láta smámuni ekki á sig fá og bera það sem á mann er lagt með guðs hjálp.
Dagný amma fór í kaupavinnu þegar hún hafði aldur til og gat þannig kostað sig í Kvennaskólann á Blönduósi og á saumanámskeið í Reykjavík. Hún var því enginn heimaalningur þegar hún giftist Gísla afa 1908, 23 ára gömul. Hún var húsfreyja í Skógargerði í 60 ár og bjó fyrstu árin með tengdamóður sinni, Ólöfu Helgadóttur, sem þá var orðin ekkja. Dagný amma og Gísli afi eignuðust 13 börn sem öll komust til fullorðinsára, barnabörn eru yfir 50 og fjöldi annarra afkomenda.
Þau bjuggu fyrst í torfbæ með nýlegri baðstofu sem Helgi langafi hafði byggt 1903 og var “mestmegnis af nýjum viðum og að öllu leyti vönduð... í eldhúsi var eldavél, vatnsleiðsla í bæinn og frárennsli.” (Skógargerðisbók bls.105).
Sumarið 1916 fóru amma og afi í kaupstaðarferð á Seyðisfjörð en heima voru 6 börn þeirra, Margrét langamma, Guðlaug, systir afa, og Guðmundur vinnumaður. Þá brann bærinn en Margrét langamma vaknaði í tíma, allir komust út og enginn slasaðist.
Daginn eftir komu amma og afi heim. Var þá farið í veg fyrir þau á næsta bæ og þeim sagt frá bæjarbrunanum. Þá sagði amma: “Varð nokkuð að börnunum?” Um annað spurði hún ekki. Þetta hafa margir sagt mér og þótti bera vott um einstakt æðruleysi.
Helgi langafi hafði tryggt nýju baðstofuna sína og til að hún fengist greidd þurfti sýslumaðurinn að halda þing og yfirheyra alla sem voru vitni að brunanum.
Margréti langömmu líkaði ekki hvernig hann orðaði spurningar sínar og spurði hann á móti: “Og heldur manntötrið að ég hafi kveikt í bænum?” (Skógargerðisbók bls. 207).
9
Eftir bæjarbrunann bjó amma og hennar fólk í fjárhúsi það sumar og fram yfir jól.
Afi fór strax að byggja steinhúsið sem enn stendur, en það tók auðvitað tímann sinn þangað til þau gátu flutt í kjallarann.
Hjónaband ömmu og afa var gott og farsælt. Afi var umhyggjusamur og nærgætinn við ömmu, hafði t.d. alltaf hest á járnum handa henni ef hún vildi skreppa af bæ. Hann ræddi við hana um alla hluti, sagði mamma, sagði henni fréttir þegar hann kom heim úr ferðum, þau hlógu saman og gerðu að gamni sínu.
Þegar Gísli afi dó 1964 þá jarðaði pabbi hann, tengdaföður sinn. Í líkræðunni flytur pabbi kveðjur frá aðstandendum og vinum. Kveðjan frá Dagnýju ömmu er svona:
“...... er hann hjartanlega kvaddur af elskaðri eiginkonu, sem þakkar honum hugljúfa samveru, samhug og samstarf fyrir heillir heimilis og barna og annarra ástvina, þakkar umhyggju hans alla og forsjá.”
Ólöf langamma
Foreldrar Gísla, afa míns, voru Helgi Indriðason f. í Seljateigi 13.6. 1855 og
Ólöf Margrét Helgadóttir f. á Geirólfsstöðum 15.6. 1853. Þau bjuggu í Skógargerði í Fellum frá 1882. Gísli var elstur átta barna þeirra f. 9.2. 1881.
Indriði Gíslason segir svo um Ólöfu, ömmu sína í Skógargerðisbók:
“Ólöf var greind kona og vel að sér til munns og handa. Hún var fróðleikskona mikil, eins og móðir hennar, Margrét á Geirólfsstöðum... Þá var Ólöf vel skáldmælt svo sem hún átti kyn til.”
Af myndum að dæma hefur Ólöf langamma verið fríð og falleg kona og hún var sögð vel að sér til munns og handa og mikil söngkona. Ólöf og Helgi hófu búskap í Skógargerði 1882. Voru þá mikil harðindi og köld ár og miklir erfiðleikar biðu þeirra.
En þau komust fram úr því og frændi þeirra, sr. Sigurður Gunnarsson í Ási, seinna í Stykkishólmi, segir svo í bréfi til Helga langafa 1899 og talar um hvernig sé að koma inn í litla bæinn til þeirra:
“Eg sé engan Auð þar inni, þó ég leiti með logandi ljósi, enga stórherra né stássmeyjar, en ég sé þar strax bræðurna Kærleik og Frið, og systurnar Reglusemi, Nægjusemi og Sparsemi.” (Skógargerðisbók bls. 138).
Það er ýmislegt hægt að læra af ættmennum sínum sem fá svona vitnisburð.
Örlög Ólafar langömmu urðu undarleg. Hún flutti til Reykjavíkur 1913, bjó þar með dætrum sínum og stundaði ýmislegt handverk, t.d. að sauma hatta og hafði það gott.
En í júní 1919 varð þessi sveitastúlka austan úr Skriðdal og bóndakona austan úr Fellum fyrir bíl á götu í Reykjavík og dó daginn eftir af sárum sínum.
Hún var flutt austur og hvílir í Áskirkjugarði við hlið Helga langafa og hefur orðið fegin að komast þangað.
Læt ég hér lokið löngu spjalli um ömmur mínar og bið þeim allrar blessunar.
Heimildir:
Ágústa Valdimarsdóttir
Dagný Pálsdóttir
Marinó Kristinsson
Þóra Þorsteinsdóttir
Þórhalla Gísladóttir
Niðjatal Valdimars Rögnvaldssonar og Rósu Marenar Þórðardóttur. Tekið saman af Kristínu Óskarsdóttur.
Eitt og annað um Agnesi og Pál. Indriði Dagnýjarson Gíslason tók saman.
Fellamannabók. Ritstjóri Helgi Hallgrímsson. Útg. Fellahreppur 1991.
Múlaþing 6. Rit Sögufélags Austurlands 1971.
Skógargerðisbók. Indriði Gíslason. Útg. Þjóðsaga hf 1995.
Þjóðminjasafn Íslands – Þjóðháttadeild
Spurningaskrá 121 – Ömmur 2015
Svar: (..1..)
Mér var í barnæsku kennt að bera mikla virðingu fyrir ömmum mínum og þegar ég fullorðnaðist skildist mér smám saman að þær voru merkilegar konur sem ekki létu erfiðleika og hörð lífskjör beygja sig. Það er mér bæði ljúft og skylt að segja frá því sem ég veit um þær og kynnum mínum af þeim. Þar sem líf þeirra er nátengt lífi mæðra þeirra og tengdamæðra mun ég einnig segja nokkur deili á langömmum mínum.
Föðuramma mín, Ágústa Valdimarsdóttir og móðuramma mín, Dagný Pálsdóttir voru ólíkar konur, úr ólíku umhverfi komnar og bjuggu við ólík lífskjör. Þær eru þó báðar fæddar á Íslandi, aðeins fimm ára aldursmunur á þeim og það er mikill samhljómur í því sem þær gefa afkomendum sínum í arf; góðar gáfur, kjarkur, dugnaður, æðruleysi, kærleikur og lífsgleði byggð á sterkri trú á Guð, forsjón hans og handleiðslu.
Móðir mín lét mig og systkini mín, strax og við gátum dregið til stafs, skrifa ömmum okkar báðum bréf fyrir jólin og oftar ef tilefni gáfust, einkum til að þakka þeim fyrir allt sem þær gerðu fyrir okkur. Ég hélt þeim sið eftir að ég fór að eiga með mig sjálf, sendi þeim bréf og smá jólagjöf og heimsótti þær þegar tækifæri gáfust.
Ég er innilega þakklát mömmu fyrir að hafa látið mig frá barnsaldri rækta sambandið við ömmur mínar, tengingin við þær er eitt af því dýrmætasta sem ég á.
Föðurætt
Ágústa amma
Föðuramma mín var Ágústa Margrét Sigríður Valdimarsdóttir f. 2. 9.1890 í Reykjavík, d. þar 21. 9. 1973. Lengi húsfrú á Bergþórugötu 27. Og þar þekki ég hana, á Bergþóru-götunni og þekki hana mest af ömmum mínum. Ég var í fóstri hjá henni og Steina afa til tveggja ára aldurs, var hjá þeim um tíma þrisvar sinnum á uppvaxtarárunum og bjó hjá ömmu fyrstu veturna sem ég var í Kennaraskóla Íslands.
Amma kom líka til okkar austur á Hérað á sumrin og Steini afi líka meðan hann lifði.
Ég var elsta barnabarnið og í miklu dálæti hjá þeim. Ég og systkini mín fengum alltaf glæsilegar jólagjafir frá þeim sem var mikið tilhlökkunarefni.
Í húsinu á Bergþórugötu 27 voru þrjár íbúðir og ris þar sem var þurrkloft og geymslur. Þvottahúsið var í kjallaranum og snúrur úti í portinu. Í kjallaranum bjó stór barnafjölskylda, amma og Steini og tvö börn þeirra á næstu hæð og uppi bjó frændfólk þeirra. Steini afi og amma áttu allt húsið og seinna frétti ég að þeir sem leigðu hjá þeim báru þeim góða sögu og þótti vænt um þau.
2
Það var ógleymanlegt fyrir sveitakrakka, eins og mig, að koma í þetta hús. Útidyrahurðin var stór og þung úr fínum viði og í henni gluggi með smárúðum úr lituðu gleri sem í sólskini vörpuðu ævintýraljóma á flísalagða forstofuna. Stigarnir voru lagðir dökkrauðum gólfdúk sem alltaf var stífbónaður hjá ömmu og viðarhandriðin gljáðu af viðarvaxi sem amma fægði þau með, hún vildi ekki hafa nein óhrein fingraför á sínum handriðum.
Ilmurinn af bóninu og viðarvaxinu var þægilegur og sérstakur og finnst því miður ekki lengur í stigagöngum fjölbýlishúsa.
Inni í íbúð ömmu var líka allt bónað og fægt; gólfin, fallegu húsgögnin sem Steini afi keypti úti í Englandi; hann var sjómaður og sigldi með fisk; silfursettið á buffetinu, kristalsskálin á anrettuborðinu, speglar og myndir, það voru falleg gluggatjöld og laus teppi á stofugólfunum. Það var afskaplega fínt og hreint hjá Ágústu ömmu.
Amma kenndi mér að það er hægt að láta líta vel út hjá sér ef maður hefur falleg gluggatjöld sem fara vel, þó að maður eigi ekki marga innanstokksmuni. Ég set aldrei svo upp gardínur að mér verði ekki hugsað til Ágústu ömmu og reyni alltaf að vanda mig við það. Amma kenndi mér líka að þvo glugga utan og innan svo að ekki sæist á þeim kusk eða rönd, að pússa silfur, þrífa ofna með sérstökum burstum, þvo þvott og þvo fötin mín almennilega, bursta skó almennilega, þekkja vönduð efni frá óvönduðum, mikilvægi þess að fötin fari vel utan á manni og kaupa vandað, ekki ómerkilegt.
Hún kenndi mér svo margt, hún amma.
Ágústa amma var myndarleg kona, hávaxin og þrekleg, bein í baki og bar sig vel.
Hún var alltaf fín og vel til fara, átti falleg föt. Til hátíðabrigða skartaði hún upphlut með gylltum millum og belti og frönsku sjali sem var ótrúlega fallegt. Hún hafði göt í eyrunum og gekk alltaf með gulleyrnalokka, gullkross um hálsinn, gullúr og gullhringa. Hún lét meira að segja setja örlítið gull í fölsku tennurnar sínar sem var mjög smekklegt og gerði þær eðlilegri. Hún var svo fín og flott. Ég hugsa samt að hún hafi ekki eignast allt þetta gull fyrr en eftir að hún giftist Steina afa.
Saga Ágústu ömmu er ekki hin dæmigerða, alíslenska saga kvenna af hennar kynslóð og verður ekki sögð nema í samhengi við sögu foreldra hennar sem voru Rósa Maren Þórðardóttir f. 21.1. 1869 á Lækjarbakka í Reykjavík, d. þar 7.1.1950 . Húsmóðir í Reykjavík, Keflavík, Hull og aftur í Reykjavík og eiginmaður hennar, Valdimar Rögnvaldsson f. 8.4. 1869 í Litla-Leðri í Selvogi, d. 1937 í Lincolnshire, Englandi.
Sjómaður og yfirflatningsmaður. Lengi búsettur í Hull og Grimsby.
Þegar Rósa og Valdimar bjuggu í Keflavík var hann skipverji á enska togaranum Royalist 428 frá Hull. Þann togara ætlaði Hannes Hafstein að taka fyrir ólöglegar veiðar á Dýrafirði árið 1899 sem frægt er. Hann neyddi Jóhannes Guðmundsson og háseta hans, nýkomna úr róðri, til að róa með sig út að togaranum. Báturinn sökk við skipshliðina og þrír mannanna fórust. Þetta hörmulega slys var í íslenskum blöðum talið glæpaverk áhafnarinnar á Royalist. Valdimar, langafi minn, fór ekki varhluta af illu umtali, heift og reiði sem umræðan um þetta mál einkenndist af. En hvað hann átti að
3
hafa til saka unnið kemur þó hvergi fram. Sumir vildu líka kalla alla íslensku sjómennnina, sem réðu sig á ensku fiskiskipin, landráðamenn og einnig þá sem fóru á tröllafisk og er af því öllu mikil saga sem ekki hefur enn verið skrifuð og má það merkilegt heita með alla þessa sagnfræðinga hér sem hlýtur að vanta verðug verkefni.
Valdimar, langafa mínum, hefur verið vel kunnugt um þessi viðhorf manna, séð fyrir viðbrögðin við slysinu og vitað að honum og fjölskyldu hans yrði ekki vært á Íslandi. Þegar togarinn sigldi burt úr Dýrafirði, eftir að bátur frá Haukadal hafði sótt mennina,
sem áhöfn togarans tókst að bjarga, sigldi hann beint til Keflavíkur og Valdimar sótti konu sína og börnin þrjú, Ágústu, Hólmfríði og Guðmund. Þau fóru með togaranum til Englands og settust að í Hull og seinna í Grimsby. Valdimar varð þar yfirflatningsmaður og verkstjóri í fiskverkun, bjó aldrei framar á Íslandi en kom í heimsóknir.
Ágústa amma gekk í skóla í Englandi og fékk betri menntun en jafnaldrar hennar á Íslandi. Hún sagðist hafa hætt að tala íslensku og týnt henni niður; það er í dag talið einkenni á flóttabörnum sem komast úr hörmungum í betri kjör. Hún lærði íslenskuna aftur eftir að hún flutti heim eða “kom upp” eins og hún sagði. Það væri gaman að vita af hverjum hún lærði mest sína íslensku því að hún var töluvert dönskuskotin. Kannski í fínum húsum, þar sem hún vann, t.d. hjá fjölskyldunni Johnson og Kaaber. Amma var alltaf fljúgandi fær í ensku og var stundum túlkur t.d. á stríðsárunum. Hún hafði góða söngrödd, söng í kórum og kunni mikið af lögum og ljóðum, bæði enskum og íslenskum. Hún var líka góður leikari og sagði að sig hefði langað til að vinna í leikhúsi. En það var ekki í boði á Íslandi. Amma var líka sterktrúuð og talaði við Jesú Krist eins og hann væri heimilismaður hjá henni,”blessaður frelsarinn,” eins og hún sagði.
Hún var alveg óhrædd við að deyja, sagðist ekki kvíða því, en fannst langt að bíða þess orðin veik og farin að kröftum. En hrædd, hún amma, – nei, ekki við neitt, held ég.
Rósa langamma
Víkur þá sögunni til Rósu Marenar, langömmu minnar. Ég man ekki eftir henni en hef samt séð hana þegar ég var, smábarnið, í fóstri á Bergþórugötunni. Faðir minn, sr. Marinó Kristinsson, sagði mér að hún hefði verið ströng og siðavönd og skaphörð á yngri árum en haft mikla mannkosti. Hann flutti húskveðju þegar hún var jörðuð og þar segir m.a:
“Hún var kona, sem átti mikið baráttuþrek og starfsvilja, takmarkalitla fórnfýsi og ósérplægni, og óbilandi var tryggð hennar og kærleiksrík umhyggjusemi fyrir hag og heill ástvinanna.
Hún þurfti aldrei að spyrja, hvað hún ætti að gera við líf sitt, hvernig hún ætti að verja því. Það var alla tíð helgað þjónustu og fórnfúsu starfi, og spurði sjaldan til launa. Þess minnumst vér í dag með hjartans þökk, um leið og vér minnumst allra góðu og hugljúfu samverustundanna.”
4
Lífið í Hull hefur verið Rósu langömmu erfitt. Henni hefur ekki fallið það vel að vera illa þokkuð og útskúfuð á Íslandi. Móðir mín, Þórhalla Gísladóttir, sagði mér eftir Ágústu ömmu að það hefði verið gestkvæmt á heimili Rósu og Valdimars í Hull, alltaf fullt af Íslendingum. Hvað voru eiginlega margir Íslendingar í Hull, Grimsby og Fleetwood á þessum tíma og hvað voru þeir að gera? Langar engan til að vita það nema mig?
En Rósa langamma hafði allavega stöðuga gestanauð af þeim og einn af íslensku heimagöngunum var Gestur Kristinn Guðmundsson f. 8.10. 1881, d. 26.4. 1931,
loftskeytamaður og síðar skipstjóri. Hann átti eftir að verða afi minn.
Rósa og Valdimar misstu þrjú börn í Hull; Hólmfríði sem kom með þeim frá Keflavík, Maren og Valdimar sem voru fædd í Hull. Það er auðveldara um að tala en í að komast að missa börnin sín og eftir þessi áföll skilja þau og Rósa fer heim til Íslands með
Guðmund og Jennýju ófædda 1908. Rósa gengur í hús og vinnur fyrir fólk við þvotta og fleira. Hún var dugleg og fólki líkaði vel við hana en allir vorkenndu henni að eiga “þennan voðalega mann.” Það sagði mér Ásta Eyjólfsdóttir, frænka Kristins, afa míns.
Ágústa amma, þá 18 ára gömul, fór hins vegar í vist til Gests Kristins Guðmundssonar sem þá var fluttur til Grimsby með konu sína og börn. Það varð henni örlagaríkt því að hún varð ófrísk eftir Kristin. Hún sagði að það hefði verið vegna þess að frúin sendi hana alltaf á kvöldin til að sækja hann á krána. Hún var svo spaugsöm, hún amma, og glaðlynd og gerði grín að flestu. En hún var þá auðvitað rekin úr vistinni og fór til Tótu, vinkonu sinnar, sem var búandi kona í Grimsby. Þar fæddist hann pabbi haustið 1910.
Vorið 1911 fer Ágústa amma svo með hann heim til Íslands. Þá er Rósa langamma reið yfir háttalagi ömmu og vill ekki tala við hana en Sigrún, föðursystir hennar, tekur hana til sín. Langamma tók ömmu síðan í sátt og þær bjuggu saman og unnu saman um árabil meðan pabbi var að vaxa upp. Amma lét hann fara í menntaskólann, sem var alls ekki sjálfgefið fyrir fátækt fólk á þeim árum. Svo fór hann í háskólann og varð prestur.
Amma vann mikið og víða; fór í síld á sumrin til Siglufjarðar og hafði pabba með sér. Hann fór auðvitað líka að vinna strax og hann gat og einhverja vinnu var að fá.
Lengi vann amma á netaverkstæði og kenndi þeirri vinnu um að hún fékk krabbamein í hægra brjóstið, núningurinn, sagði hún. Brjóstið var skorið af og líka stóri vöðvinn aftan á hægri upphandleggnum svo að handleggurinn var eftir það lélegur. Þá lét hún setja mótor á saumavélina sína og búa hana þannig að hún þyrfti ekki að snúa henni með “ónýta handleggnum.” Hún fékk spönsku veikina 1918 og uppúr henni ígerð í innra eyra. Hún var skorin við því og var eftir það heyrnarlaus á því eyra. Heyrnin á hinu eyranu dapraðist svo líka og amma gekk alltaf með heyrnartæki í mínu minni. Það var líka búið að taka af henni eina eða tvær tær.
En hún kvartaði ekkert yfir þessum miklu aðgerðum, hló bara að þeim og dásamaði prófessor Matthías Einarsson sem skar þetta allt svona snilldarlega og kom henni aftur til heilsu. Hún var annars aldrei veik eða rúmliggjandi fyrr en í banalegunni.
Þegar pabbi var kominn undir tvítugt giftist amma honum Steina afa sem hét fullu nafni
5
Þorsteinn Ingimar Sigurðsson f. 19.11. 1891, d. 28. 9. 1954, sjómaður og útgerðarmaður í Reykjavík, oft kenndur við bæ þann á Lindargötunni sem hann ólst upp í og kallaður Steini í Lindinni. Þau misstu fyrsta barnið sitt, Oddnýju Steinunni, sem var hörmulegt en eignuðust svo Þóru og Sigurð og pabbi skírði hann sem var gaman fyrir Ágústu ömmu eftir allt hennar strit og stríð. En hún átti gott líf með Steina afa, fór meira að segja í utanlandsferðir, t.d. til Englands, sem var ekki algengt þá hjá íslenskum húsmæðrum.
Þóra langamma
Gestur Kristinn Guðmundsson ætlaði ekki að gangast við því að vera afi minn og neitaði því í fyrstu að hann væri faðir að barni Ágústu ömmu. Það var ekkert gamanmál á þessum tíma að eignast óskilgetið barn og enn verra ef barnsfaðirinn þrætti fyrir það.
En Þóra langamma, móðir Kristins, eins og hann var alltaf kallaður, gekk í málið og sagði syni sínum það, að ef hann væri ekki saklaus af stúlkunni þá skyldi hann gjöra svo vel og gangast við barninu. Og það varð. En hann skipti sér þó aldrei neitt af pabba og konan hans, frú Ragnheiður, lét breyta föðurnafni sona þeirra tveggja, Viktors og Sigurðar, í Gestssynir í stað Kristinssynir.
Þóra Bjarnadóttir var f. 2. 6. 1844, d. 22.5. 1933 í Gerðum, húsfreyja í Brennu, Irpuholti o.v. Hún var tvígift, átti tólf börn og missti fimm þeirra. Þóra var merkiskona,
hörkudugleg og lét ekki hlut sinn fyrir yfirgangi höfðingja en treysti Guði. Hún var vel máli farin, vel skrifandi og hagmælt svo sem þessar vísur sýna:
Sagt til nafns:
Þóra Bjarnadóttir þér Húsbóndinn á hófadýr
það ég greini, nafnið ber, sem hendir að ég noti.
Austurhreppi alin var Send var ég að sækja kýr
upp í koti Sandlækjar. Sandlækjar- frá koti.
Þóra langamma rækti síðan ömmuhlutverk sitt gagnvart föður mínum meðan hún lifði og honum þótti vænt um hana. Það er til bréf frá henni til hans og nokkrar af vísum hennar sem hann hefur skrifað upp. Mér þykir mikið til hennar koma og er stolt af að vera afkomandi hennar. Ég hugsa líka að að það hafi verið fyrir áhrif frá Þóru langömmu að pabbi virti alltaf minningu Kristins, föður síns, þrátt fyrir afskiptaleysi hans. Pabbi hafði alltaf mynd af honum standandi á orgelinu sínu og við systkinin kölluðum hann “Afa á orgelinu” til aðgreiningar frá afa okkar í Skógargerði.
6
Móðurætt
Dagný amma
Amma mín í móðurætt var Dagný Pálsdóttir f. 4.3. 1885 á Hólum í Hornafirði, d. 3.4. 1979 á Egilsstaðasjúkrahúsi, jarðsett í heimagrafreitnum í Skógargerði við hliðina á afa, Gísla Helgasyni. Þórhalla, móðir mín, var áttunda í röðinni af 13 börnum þeirra.
Skógargerði er ysti bær í Fellum á Fljótsdalshéraði. Bærinn stendur hátt, rétt utan við Bæjarásinn norðan við Lagarfljót sem fellur skammt neðan við brekkurnar en Rangá, sú sem Páll Ólafsson kvað um, fellur bakkafögur á sléttum eyrum utan við bæ og skiptir löndum Fella og Hróarstungu. “Það er sagt fallegt hér,” á Dagný amma að hafa sagt við gesti sem dáðust að útsýninu á Skógargerðishlaði. Hún var ekki fjasgefin kona.
Þó að foreldrar mínir byggju á Héraði í 17 ár man ég ekki eftir að amma og afi í Skógargerði hafi komið til okkar nema sárasjaldan. Mynd er þó í barnsminni mínu; amma í svörtum peysufötum með hvíta silkislaufu og skotthúfu yfir ljósu hári í löngum, þykkum fléttum og stór, gráblá augu, nokkuð hvöss; afi hár og grannur, í dökkum fötum og hvítri skyrtu, stendur og talar við pabba, sem er líka í sparifötum, og ég stend og horfi langt upp til þeirra, þeir voru báðir mjög hávaxnir menn.
Við fórum oftar í heimsóknir til þeirra út í Skógargerði og um 1955 var ég þar um tíma 8 -9 ára gömul. Húsið í Skógargerði er steypt, kjallari og tvær hæðir, sú efri með kvistum, en milligólf og stigar úr timbri. Í barnæsku minni var þar uppi baðstofa með þremur kvistgluggum og mörgum rúmstæðum; þar var líka rokkur og saumavél og þar var innst rúmið hennar Laugu, systur afa. Hún var þroskaheft og bjó hjá ömmu og afa alla sína ævi. Fyrir ofan rúmið hennar voru hillur þar sem hún geymdi dótið sitt, póstkort
og fallegar myndir, skeljar og steina, perlur og tölur og fleira smálegt. Undir rúminu geymdi hún trékassa með loki sem var fullur af gljápússuðum sauðarvölum sem hún hafði safnað. Hún gekk í treyju, hálfsíðu pilsi og svuntu með smekk, háum ullarsokkum og var alltaf með ljósan skýluklút á höfðinu. Þegar hún fór út að vinna þau verk sem geta hennar leyfði, t.d. að brynna kúnum, þá setti hún á sig strigasvuntu og gúmmískó og fór í jakka eða buru utanyfir. Svo kom hún inn aftur, þvoði sér vel, settist á rúmið sitt, ríslaði sér í dótinu sínu og hafði gaman af að sýna mér það.
Fötin hennar Laugu saumaði amma og líka síðu lérefts- eða sirskjólana og svunturnar sem hún gekk sjálf í. Hún hefur vafalaust saumað allt á sitt fólk þangað til tímarnir breyttust og tilbúin föt urðu algengari á Austurlandi.
Inn úr baðstofunni var hið blámálaða herbergi afa og ömmu og tvö minni herbergi.
Stigi með palli lá niður í gang og inn úr honum var stofa, eldhús, búr og gamla eldhús.
Undir stiganum lá Tryggur gamli á samanbrotnum strigapoka. Ég sá ömmu aldrei kjassa hann neitt en hún leyfði honum að liggja þarna af því hann var orðinn gamall og kulvís. Annars voru hundar aldrei hafðir inni í íbúðarhúsum á þeim tíma.
7
Öll gólf voru hvítskúruð og mottur við dyr og stiga. Í stofunni var borð og stólar, bókaskápar, orgel og myndir á veggjum, aðeins nauðsynlegustu hlutir, ekkert prjál.
Hljóðfæri, bækur og ritföng töldust til nauðsynja í Skógargerði hjá ömmu og afa.
Þau fengu kennara til að kenna börnum sínum að spila á orgelið.
Á sumrin voru öll þessi herbergi yfirfull af fólki, það var gestkvæmt hjá afa og ömmu og eftirsótt að komast þangað í sveit og stundum fannst mér að ég og mín systkini, sem bjuggum á sömu slóðum, værum sett hjá og gætum sjaldan komist að í Skógargerði fyrir öllum þeim sæg frændsystkina okkar sem áttu heima í Reykjavík, á Akureyri og víðar á landinu og voru sífellt að þvælast austur til ömmu og afa.
Amma og afi fóru snemma á fætur, amma eldaði hafragraut og hellti upp á kaffi og að loknum morgunverði fór amma út í fjós að mjólka en afi og Víkingur, yngsti móðurbróðir minn, fóru til útiverka. Amma og Lauga komu inn með mjólkina, hún var skilin og kannski strokkað smjör. Amma eldaði allan mat og bakaði allt brauð heima. Hún var
önnum kafin frá morgni til kvölds. Eftir hádegi lögðu allir sig dálitla stund; svo fór amma kannski að spinna á rokkinn sinn í baðstofunni og á kvöldin sat hún og prjónaði.
Amma var ekki margmál í amstri dagsins en hún og afi töluðu mikið saman og voru áreiðanlega að ræða margt merkilegt þó að ég hefði ekki mikið vit á því þá. Mér hafði verið kennt að krakkar ættu að þegja þegar fullorðið fólk er að tala saman og reyndi eftir megni að vera prúð og kurteis hjá ömmu og afa.
Amma sendi okkur systkinunum alltaf sokka og vettlinga í jólagjöf sem hún hafði sjálf prjónað. Það voru góðir og hlýir sokkar og vettlingar sem entust lengi.
Ekki veit ég hvernig hún amma komst yfir að gera allt sem hún gerði, hún hlýtur að hafa verið afburða verkmanneskja og kunnað vel að skipuleggja tíma sinn. Hún las líka og hlustaði á útvarpið, fylgdist með öllum fréttum, kunni veðurspána á hverjum degi orðrétt, vissi alla skapaða hluti svo að það var varla einleikið.
Mamma og systkini hennar sögðu að Dagný amma hafi verið umhyggjusöm og blíð þegar eitthvað alvarlegt var að, en ekkert verið að vorkenna þeim smáskrámur.
Hún kenndi þeim að lesa og uppfræddi þau á marga vegu. Hún kunni mikið af kveðskap, ljóðum og lögum og átti sér uppáhaldsljóðskáld. Hún var trúuð og Helgi, móðurbróðir minn, segir að hún og Margrét langamma hafi sagt þeim systkinunum helgisögur og kennt þeim bænir, t.d. kvöldbænir sem ekki mátti gleyma að fara með. Hann segir líka að Margrét langamma hafi sagt þeim sögur um allt milli himins og jarðar.
Margrét langamma
Foreldrar Dagnýjar ömmu voru Margrét Ólafsdóttir f. 27.4.1839 og ólst upp hjá foreldrum sínum á Syðri-Steinsmýri í Meðallandi, elst 14 barna þeirra og eiginmaður hennar, frá 1862, Páll Þorsteinsson f. 25. 7. 1834 á Þverá á Síðu, bæði af Skaftáreldasvæðinu. Minningar um eldinn mikla voru ljóslifandi hjá þessu fólki.
8
Margrét og Páll flytjast austur á Hérað 1886 að tilstuðlan séra Páls í Þingmúla sem var frændi Páls langafa. Þau höfðu þá eignast 13 börn, fimm dóu ung en átta komust til fullorðinsára. Fjórum sinnum létu þau dætur sínar heita Agnes. Tvær dóu og tvær lifðu.
Agnes var móðurnafn Páls. Dagný amma var yngst og ólst upp á hálfgerðum hrakningi, með foreldrum sínum og Agnesi yngri, milli bæja á Héraði því að fyrirheit Þingmúlaprests brugðust og þau fengu enga jörð til að búa á. Hin börnin fóru í vistir hingað og þangað. Páll dó 1894; Dagný amma missir föður sinn 9 ára gömul.
Páll Pálsson, bróðir ömmu, f. 1869, varð bóndi á Krossi í Fellum árið 1900. Eftir það áttu þær mæðgur skjól þar.
Ég er alin upp við að þekkja Margréti langömmu af stórri mynd af henni í eigu fjölskyldunnar og heyrði alltaf mikið frá henni sagt. Sólrún á Krossi, ömmubarn hennar, segir í grein í Múlaþingi 1971 að hún hafi verið “í hærra meðallagi á vöxt, þrekleg og vel á sig komin, rjóð í kinnum og hörundsbjört. Hárið gullbjart að lit, bæði þykkt og sítt, augun dökkblá, skýr og gáfuleg. Hún var einörð og sköruleg í allri framkomu, glaðlynd, spaugsöm, hreinlynd og bjartsýn. Hún var vel stillt.” Hún var afkastamikil við alla útivinnu og afburðadugleg og jafnvíg á alla ullarvinnu, listfengur vefari. Þetta segir Sólrún og fleiri. Ég held að amma hafi verið lík móður sinni í útliti en smágerðari.
Og dugnaðurinn var sá sami. Fordæmi þeirra mæðgna kenndi mér að það er best að bjarga sér sjálfur, láta ekki upp á sig standa, vera heiðarlegur og hreinlyndur, láta smámuni ekki á sig fá og bera það sem á mann er lagt með guðs hjálp.
Dagný amma fór í kaupavinnu þegar hún hafði aldur til og gat þannig kostað sig í Kvennaskólann á Blönduósi og á saumanámskeið í Reykjavík. Hún var því enginn heimaalningur þegar hún giftist Gísla afa 1908, 23 ára gömul. Hún var húsfreyja í Skógargerði í 60 ár og bjó fyrstu árin með tengdamóður sinni, Ólöfu Helgadóttur, sem þá var orðin ekkja. Dagný amma og Gísli afi eignuðust 13 börn sem öll komust til fullorðinsára, barnabörn eru yfir 50 og fjöldi annarra afkomenda.
Þau bjuggu fyrst í torfbæ með nýlegri baðstofu sem Helgi langafi hafði byggt 1903 og var “mestmegnis af nýjum viðum og að öllu leyti vönduð... í eldhúsi var eldavél, vatnsleiðsla í bæinn og frárennsli.” (Skógargerðisbók bls.105).
Sumarið 1916 fóru amma og afi í kaupstaðarferð á Seyðisfjörð en heima voru 6 börn þeirra, Margrét langamma, Guðlaug, systir afa, og Guðmundur vinnumaður. Þá brann bærinn en Margrét langamma vaknaði í tíma, allir komust út og enginn slasaðist.
Daginn eftir komu amma og afi heim. Var þá farið í veg fyrir þau á næsta bæ og þeim sagt frá bæjarbrunanum. Þá sagði amma: “Varð nokkuð að börnunum?” Um annað spurði hún ekki. Þetta hafa margir sagt mér og þótti bera vott um einstakt æðruleysi.
Helgi langafi hafði tryggt nýju baðstofuna sína og til að hún fengist greidd þurfti sýslumaðurinn að halda þing og yfirheyra alla sem voru vitni að brunanum.
Margréti langömmu líkaði ekki hvernig hann orðaði spurningar sínar og spurði hann á móti: “Og heldur manntötrið að ég hafi kveikt í bænum?” (Skógargerðisbók bls. 207).
9
Eftir bæjarbrunann bjó amma og hennar fólk í fjárhúsi það sumar og fram yfir jól.
Afi fór strax að byggja steinhúsið sem enn stendur, en það tók auðvitað tímann sinn þangað til þau gátu flutt í kjallarann.
Hjónaband ömmu og afa var gott og farsælt. Afi var umhyggjusamur og nærgætinn við ömmu, hafði t.d. alltaf hest á járnum handa henni ef hún vildi skreppa af bæ. Hann ræddi við hana um alla hluti, sagði mamma, sagði henni fréttir þegar hann kom heim úr ferðum, þau hlógu saman og gerðu að gamni sínu.
Þegar Gísli afi dó 1964 þá jarðaði pabbi hann, tengdaföður sinn. Í líkræðunni flytur pabbi kveðjur frá aðstandendum og vinum. Kveðjan frá Dagnýju ömmu er svona:
“...... er hann hjartanlega kvaddur af elskaðri eiginkonu, sem þakkar honum hugljúfa samveru, samhug og samstarf fyrir heillir heimilis og barna og annarra ástvina, þakkar umhyggju hans alla og forsjá.”
Ólöf langamma
Foreldrar Gísla, afa míns, voru Helgi Indriðason f. í Seljateigi 13.6. 1855 og
Ólöf Margrét Helgadóttir f. á Geirólfsstöðum 15.6. 1853. Þau bjuggu í Skógargerði í Fellum frá 1882. Gísli var elstur átta barna þeirra f. 9.2. 1881.
Indriði Gíslason segir svo um Ólöfu, ömmu sína í Skógargerðisbók:
“Ólöf var greind kona og vel að sér til munns og handa. Hún var fróðleikskona mikil, eins og móðir hennar, Margrét á Geirólfsstöðum... Þá var Ólöf vel skáldmælt svo sem hún átti kyn til.”
Af myndum að dæma hefur Ólöf langamma verið fríð og falleg kona og hún var sögð vel að sér til munns og handa og mikil söngkona. Ólöf og Helgi hófu búskap í Skógargerði 1882. Voru þá mikil harðindi og köld ár og miklir erfiðleikar biðu þeirra.
En þau komust fram úr því og frændi þeirra, sr. Sigurður Gunnarsson í Ási, seinna í Stykkishólmi, segir svo í bréfi til Helga langafa 1899 og talar um hvernig sé að koma inn í litla bæinn til þeirra:
“Eg sé engan Auð þar inni, þó ég leiti með logandi ljósi, enga stórherra né stássmeyjar, en ég sé þar strax bræðurna Kærleik og Frið, og systurnar Reglusemi, Nægjusemi og Sparsemi.” (Skógargerðisbók bls. 138).
Það er ýmislegt hægt að læra af ættmennum sínum sem fá svona vitnisburð.
Örlög Ólafar langömmu urðu undarleg. Hún flutti til Reykjavíkur 1913, bjó þar með dætrum sínum og stundaði ýmislegt handverk, t.d. að sauma hatta og hafði það gott.
En í júní 1919 varð þessi sveitastúlka austan úr Skriðdal og bóndakona austan úr Fellum fyrir bíl á götu í Reykjavík og dó daginn eftir af sárum sínum.
Hún var flutt austur og hvílir í Áskirkjugarði við hlið Helga langafa og hefur orðið fegin að komast þangað.
Læt ég hér lokið löngu spjalli um ömmur mínar og bið þeim allrar blessunar.
Heimildir:
Ágústa Valdimarsdóttir
Dagný Pálsdóttir
Marinó Kristinsson
Þóra Þorsteinsdóttir
Þórhalla Gísladóttir
Niðjatal Valdimars Rögnvaldssonar og Rósu Marenar Þórðardóttur. Tekið saman af Kristínu Óskarsdóttur.
Eitt og annað um Agnesi og Pál. Indriði Dagnýjarson Gíslason tók saman.
Fellamannabók. Ritstjóri Helgi Hallgrímsson. Útg. Fellahreppur 1991.
Múlaþing 6. Rit Sögufélags Austurlands 1971.
Skógargerðisbók. Indriði Gíslason. Útg. Þjóðsaga hf 1995.
Questionnaire
Record type
Keywords