Náttúruhamfarir

Skrá 89. Náttúruhamfarir Spurt m.a. um stórviðri, frosthörkur, ísingu, sjávarflóð, vatnsveður, þrumuveður, skriðuföll og berghlaup, snjóflóð, hafís, jarðskjálfta, eldgos, arfsagnir, drauma og dulræn fyrirbæri sem efninu tengjast.  Febrúar 1996. 156 svar. Tölvusett. Skrá 89. Náttúruhamfarir   I. INNGANGUR    Hugmyndin að þessari spurningaskrá vaknaði ekki síst vegna þeirra hörmulegu áfalla sem    Íslendingar hafa orðið fyrir af völdum snjóflóða undanfarið. Vafalítið er margt í minni manna    eða munnmælum sem ekki hefur náð að festast á prenti varðandi það sem hér er um spurt.    Allir fullorðnir Íslendingar vita af einhvers konar náttúruhamförum sem orðið hafa í umhverfi    þeirra. Menn eru beðnir að skrifa um eigin reynslu og arfsagnir. Rétt er að leggja áherslu á að    fyrst og fremst er verið að leita að fróðleik sem tengist persónulegu lífi heimildamanna, t.d. úr    byggðarlögum, kunningjahópi eða ætt en ekki að því sem finnst á bókum.    Þeir sem ekki ætla að svara geta endursent skrána eða látið einhvern fá hana sem þeir vita að    er kunnugur efninu.    Ævinlega þegar spurningaskrá er samin hugsar maður sem svo að hún hefði betur verið send    út fyrir nokkrum áratugum. En betra er seint en aldrei.   II. STÓRVIÐRI, FROST, ÍSING   Við hvaða aðstæður eða staðhætti er hætta á að geri skaðastorma þar sem þið þekkið til (staða    hæða og lægða, afstaða til fjalla, árstíð t.d.)? Segið frá skaða á mönnum (sjóslys t.d.), dýrum    eða mannvirkjum sem hlotist hafa af miklu hvaðssviðri? Þekkið þið staði þar sem fjallahviður    eru tíðar? Þekkjast nöfn á veðrum sem koma við ákveðnar aðstæður (Nípukollsveður á    Norðfirði t.d.), eða hafa komið á ákveðnum dögum (Knútsbylur á Knútsdag t.d.)?    Þekkið þið sögur um menn sem urðu úti? Hvað var talað um að hefði verið ábótavant í búnaði    manna sem urðu úti? Hafið þið grafið ykkur í fönn? Við hvaða aðstæður var talið ráðlegast að    grafa sig í fönn. Var mönnum kennt að grafa sig í fönn og bregðast við illveðrum yfirleitt?    Lýsið þróun búnaðar sem bestur þótti til vetrarferða þegar allra veðra var von frá því að þið    fóruð að fylgjast með. Þekkja menn ráð til að ná áttum í blindhríð? Segið frá öðrum ráðum    fyrir menn sem lentu í ógöngum í vetrarveðrum. Á hvað lögðu menn mesta áherslu þegar fólk    fór á milli í vondum veðrum. Hvaða orð þekkið þið sem merkja snjó og snjókomu af ýmsum    gerðum?    Lýsið óvanalegum frosthörkum eða ísingaveðrum og segið frá afleiðingum þess háttar veðra.    Finnst mönnum miklar breytingar hafa orðið á veðurfari frá því að þeir fóru að muna til sín?    Hvað er til marks um það, ef svo er?    III. SJÁVARFLÓÐ   Þekkið þið til sjávarflóða? Við hvaða aðstæður er mest hætta á slíkum flóðum? Nefnið dæmi    um mikil sjávarflóð og skaða sem af þeim varð? Virðist land vera að síga í sjó eða rísa úr sjó    þar sem menn þekkja best til?    IV. VATNSVEÐUR   Segið frá miklum vatnsveðrum og afleiðingum sem af þeim hafa orðið? Hvaða lækir og ár    sem þið þekkið til áttu það til að hlaupa í slíkum veðrum? Urðu stundum skemmdir á vegum    eða brúm? Kannist þið við skaða á mönnum eða skepnum vegna vatnsveðra? En hrakningar    og tafir sem menn urðu fyrir? Einangruðust stundum bæir um lengri eða skemmri tíma vegna    vatnavaxta? Þekkið þið sögur um ferðir yfir ófær vötn við slíkar aðstæður, t.d. ef sækja þurfti    lækni eða ljósmóður? Segið frá flóðum samfara vatnsveðrum eða stormum. Þekkja menn    skaða á mannvirkjum vegna vatnavaxta eða flóða? Var t.d. flóðahætt í kjöllurum einhverra    húsa, sem menn kannast við, í miklum rigningum. Eru sýnileg gömul eða ný merki um    óvenjulega hástöðu í lækjum, ám eða vötnum. Breyttust stundum farvegir straumvatna eftir    slík veður? Hvaða áhrif hafði það á samgöngur og mannvirki í nánd?    1   V. ÞRUMUVEÐUR    Muna menn eftir miklum þrumuveðrum hérlendis eða kunna sögur af þeim? Segið frá skaða    sem orðið hefur af eldingum.    VI. SKRIÐUFÖLL OG BERGHLAUP    Segið frá skriðuföllum í ykkar minni þar sem þið þekkið best til. Hvers konar vatnsveður var    líklegast til að valda slíkum skriðuföllum? Hafa menn orðið varir við hreyfingu á jarðvegi    öðruvísi en við bein skriðuföll eða jarðskjálfta (sprungur, misgengi t.d.)? Segið frá örnefnum    sem tengjast skriðuföllum. Er alltaf sjáanlegt að skriða hafi fallið þar sem slík örnefni eru?    Þekkja menn gamlar sögur um skriðuföll og breytingar á náttúru eða mannvirkjum sem    orsakast hafa af skriðuföllum? Vita menn um slys sem urðu á dýrum eða mönnum í    skriðuföllum? Segið frá skriðugörðum eða öðrum ráðum sem menn beittu til skriðuvarna.    Er mikið um hrun úr björgum eða grjótflug þar sem þið þekkið til? Hafa orðið áberandi    breytingar á landi þess vegna? Hafa hlotist slys á mönnum eða skepnum af þessu? Þekkja    menn sögur um hvernig áberandi steinar á láglendi komust þangað sem þeir eru? En um    staðsetningu skriðubrúna (skriðan hafi stansað nákvæmlega þar sem hún er, af sérstöku tilefni    t.d.)?   VII. SNJÓFLÓР   Segið frá snjóflóðum, krapahlaupum eða lækjum sem hafa hlaupið vegna þess að ísstífla brast,    þar sem þið þekkið til. Hvar hafa þessi flóð fallið, hvernig og við hvaða aðstæður? Þekkið þið    gamlar sögur um snjóflóð eða snjóflóðahættu? Vitið þið um dagbækur eða endurminningar,    sem gætu gefið upplýsingar um snjóflóð eða aðrar náttúruhamfarir? Var fólk varað við    ákveðnum stöðum vegna snjóflóðahættu á veturna (rjúpnaskyttur, ferðamenn t.d.)? Þeir sem    hafa sjálfir orðið fyrir snjóflóði eru beðnir að lýsa þeirri reynslu, ef þeir treysta sér til þess.    Segið frá áhrifaþáttum með tilliti til snjóflóða á svæðum sem þið þekkið (úrkoma, vindátt,    snjóa- og svellalög t.d.)? Segið frá eftirminnilegum atburðum sem tengjast snjóflóðum.    Kunnið þið sagnir um að menn dreymdi fyrir stórhríðum, fannfergi eða snjóflóðum? Kannast    menn við aðra fyrirboða um snjóflóð?    Dæmi eru um að hús hafi verið byggð þannig að horn þeirra vissi upp í hlíð til að kljúfa    hugsanlegar snjóskriður. Vita menn um einhverjar snjóflóðavarnir af þessu tagi eða öðru    (jarðvarin hús t.d.)?    Segið frá björgun og leit í snjóflóðum, ef þið hafið tekið þátt í slíku. Heyrðu menn talað um    hvernig ætti að bregðast við, ef þeir lentu í snjóflóði? Hvernig, ef svo var? Er eitthvað sérstakt    sem ykkur finnst að mætti taka betur tillit til við slíkar aðstæður.    VIII. HAFÍS   Ef menn muna eftir hafís eru þeir beðnir að segja frá útliti íssins og útbreiðslu, á hvað löngu    tímabili hann sást og hvernig veður ríkti á meðan? Breyttist dýralíf í sjó og lofti? Var mikið    um sel og var hann veiddur, ef svo var? Fréttist af hvítabirni? Var jafnvel búist til varnar?    Hvaða áhrif hafði ísinn á fiskveiðar, landbúnað, samgöngur eða annað? Styttu menn sér leið á    ís eða veiddu á honum t.d.? Þekkja menn sögur um svaðilfarir á hafís? Hvaða hugmyndir    höfðu menn um tilurð íssins og ferðir? Var spáð fyrir ferðum hans? Segið frá viðhorfi fólks    gagnvart hafís (stilling, armæða t.d.)? Segið frá orðum sem notuð voru um hafís eða annað    tengt honum.    IX. JARÐSKJÁLFTAR   Segið frá skemmdum á mannvirkjum af völdum jarðskjálfta. Þekkja menn gamlar sögur um    slys eða skemmdir af völdum jarðskjálfta? Hvað með breytingar á náttúrunni á undan    skjálftum (sprungur, misgengi, hellar, jarðhiti, vatnsborð, skýjafar, veður)? Eru dæmi þess að    2   breyting hafi orðið á sjónlínu milli staða á árunum fyrir skjálfta eða strax eftir hann (veittu    menn því athygli að kennileiti sem áður höfðu sést frá ákveðnum stað hurfu, eða ný fóru að    sjást)? Mátti sjá fyrirboða um jarðskjálfta í hegðun dýra (t.d. hunda, katta, hesta, músa eða    ánamaðka)? Vita menn um að skriður hafi fallið í jarðskjálftum? Þekkja menn einhver merki    um ákveðna jarðskjálfta (sprungur, misgengi, skriður, jarðhita)? Eru einhver önnur merki um    gamla eða nýja jarðskjálfta sjáanleg þar sem menn eru kunnugir? Þekkja menn sögur um bæi    sem áttu að hafa farið í eyði eða verið fluttir til vegna jarðskjálfta?    X. ELDGOS    Hafa menn séð eldgos? Lýsið þeirri reynslu og tildrögum að því, ef svo er? Höfundur þessarar    skrár heyrði í barnæsku að langafi hans hefði veikst og dáið vegna ofreynslu þegar hann var    að moka vikri af jörð sinni eftir Öskjugosið 1875 og í sumum fjölskyldum varðveittust sögur    alla leið aftan úr móðuharðindum. Kunna menn einhverjar frásagnir af þessu tagi sem tengjast    eldsumbrotum eða því sem af þeim leiddi? Þekkja menn ösku- og vikurlög í jarðvegi? Hétu    þau e.t.v. sérstökum nöfnum? Segið frá breytingum á jarðhita (hverum, goshverum, heitum    lækjum t.d.) sem tengjast eldgosum? Lýsið öskufalli og mistri í lofti og segið frá áhrifum    þessa á gróður og heilsufar búfjár. Hafa menn heyrt um breytingar í náttúrunni, t.d. á    vatnsrennsli, sem undanfara eldgosa? En um aðra fyrirboða? Hvernig dreymir menn fyrir    eldgosum? Kunna menn að segja frá draumum sem dreymt hefur verið fyrir nafngreindum    eldgosum?   XI. ARFSAGNIR OG FLEIRA    Þekkja menn staði þar sem munnmæli herma að ekki megi byggja? Hvernig eru staðhættir    þar? Vita menn um annars konar álagabletti sem gætu tengst hættu á náttúruhamförum?    Hvaða aðrar skýringar voru gefnar á bannhelgi staðarins (t.d. huldufólksbyggð)? Þekkja menn    örnefni sem bera í sér minningu um náttúruhamfarir af einhverju tagi? Þekkja menn dæmi    þess að menn hafi hrakist úr húsum eða frá jörðum - jafnvel úr landi vegna náttúruhamfara    eða ótta við þær? Muna menn eftir að rústir eða aðrar fornminjar hafi eyðilagst í    náttúruhamförum. Segið frá þeim, ef svo er.   Menn eru beðnir að segja frá draumum, spádómum, fyrirboðum, fylgjum, svipum, draugum,    huldufólki og annars konar dulrænum fyrirbærum sem þeir vita um varðandi allt þetta efni.    Sögur, kveðskapur og ljósmyndir (eða ábendingar um tilvist ljósmynda) sem tengjast    náttúruhamförum af einhverju tagi eru vel þegnar. Einnig ábendingar um heimildarmenn sem    kynnu að hafa getu og eða vilja til að svara spurningum um þetta efni.   3