Altarisbrún
1300 - 1400
In preservation at
National Museum of Iceland
Altarisbrún, l. 140 cm., br. 10 cm.; við neðri jaðarinn hefur verið fest 6 cm. breiðu ullarkögri, en það er yngra verk en brúnin. Brúnin er úr tvöföldu ljerepti og er strigi á milli. Ytra borðið er með fornum útsaumi með silkiþræði og gullnum þræði og er alsett gyltum silfurskjöldum með pressuðu verki, kringlóttum, 8,1 cm. að þverm.; er útsaumurinn til þess að fylla upp og skreyta grunninn á milli skjaldanna. Af þeim 15 skjöldum, er verið hafa á þessari brún svo sem hún hefur verið að síðustu, vantar nú 2 algerlega, lítið brot af einum og 2/3 af tveim; ennfremur er 1 brotinn sundur í miðju og vantar í hann dálítið úr miðjunni. Miðskjöldurinn er gersamlega frábrugðinn öllum hinum; hann er úr silfri og algyltur eins og hinir eru allir, en gyllingin er ljósari, silfrið þykkara og stærðin örlítið meiri (þverm. 8,2); hann er með altöðru verki en hinir, er drifin á hann pelikansmynd og blómskraut mikið og sveigur umhverfis; pelikaninn kroppar sig í brjóstið til blóðs og gefur ungum sínum, sem sýndir eru 3. Í skjöldinn hefur verið fest 3 kengjum með smálaufum, gröfnum, í og er eitt þeirra nú eptir. Eptir útliti, öllu verki skjaldarins að dæma virðist hann vera frá því um 1700. Af kveikingu neðan á brúninni má ráða að hann hafi verið t.d. lok á (baksturs- ?) öskjum, - og laufin þá verið sett síðar. - Á hinum skjöldunum er pressað eða stoppað verk, gert með sömu stöppu á alla skildina; er á þeim miðjum blóm með 3 x 6 blöðum, hjartamynduðum, og 6 tungur með smágreinum í umhverfis blómið. Er þetta verk í gotneskum stíl og sennilega frá 14. öld. Var algengt fyr á öldum að sauma slíka skildi úr gulli, silfri eða gyltri messing á útsaum, svo sem sjá má og af fleiri gripum í safninu, t.d. nr. 423 (altaristólur frá Skálholti) og nr. 2669 (altarisbrún frá Odda).1) Altarisbrún þessi er sem slík sennilega frá því fyrir siðaskiptin. Hún er frá Skálholts-kirkju og að líkindum sú hin sama og nefnd er í úttektinni 1674 (8. júlí), er Brynjólfur byskup Sveinsson afhenti eptirmanni sínum, Þórði byskupi Þorlákssyni, allan skrúða dómkirkjunnar; eru taldar ,,Altarisbrúnar iij, ein þeirra með sylfurskíoldum forgyldtum 20" og mun sú hafa verið þessi, sem hjer var lýst nú. Má rekja sögu hennar í síðari afhendingaskrám. x) Hún virðist hafa verið á síðustu öld nefnd af alþýðu ,,belti Þórgunnu", sbr. Árb. 1908, bls. 41 (nr. 4)) og skrá Forngrs. 2) - Hún er sýnilega samsett af tveim bútum, sem eru með mjög líku verki; ber þó meira á rauðum lit í öðrum, en á grænleitum í hinum, og er sá einum skildinum lengri en hinn fyr nefndi (75 + 65 cm). Neðra borðið er raunar heilt og mun hafa verið sett undir þegar bútarnir voru settir saman og gerð úr þeim þessi brún, en á útsaumnum, yfirborðinu og millistriganum sjest samsetningin glögt. Þegar 20 skildir hafa verið á brúninni hefur hún verið að sama skapi lengri, eða um 50 cm. lengri; má ætla að bútarnir hafi þá verið með 10 skjöldum hvor og um 1 m. að lengd, en óvíst er að bútarnir hafi þá haft sína upprunalegu lengd. Hygg jeg að þessir bútar sjeu upprunalega gerðir til að vera og hafi í fyrstu verið borðar framan á kantarakápu, 3) en hafi verið notaðir í altarisbrún er kápan var orðin óhæf. Ætla jeg að á þessum borðum sje enskt verk og ekki yngra en frá 14. öld.
1) Þeir voru nefndir tasselli á latínu, einkum í enskum skrám, en monilia, pesiæ, plicæ aureæ í þýzkum. Um þá sjá Bock, ,,Gesch.d.lit. Gewänder" II, 302-304.
2) Handrit Pálma Pálssonar.
3) Sjá um slíka borða og kápur Árb. 1911, bls. 36-40.
x) Er hún talin vera með 15 skjöldum; líklega hefur hún verið minkuð eptir nýja altarinu, sem meistari Brynjólfur ljet smíða 1673 og enn er í Skálholtskirkju; það er 135,5 cm. að lengd.
Main information
Skálholtskirkja, Used by
Dating
1300 - 1400
Material
Object-related numbers
Museumnumber a: 1145
"Museumnumber b": 1876-101
Dimensions
140 x 10 cm
Lengd: 140 Breidd: 10 cm
Place
Staður: Skálholt, 801-Selfossi, Bláskógabyggð, Biskupstungur, Ísland
Exhibition text
Altarisbrún úr Skálholtsdómkirkju, borði framan af altari, alsettur silfurskjöldum með stöppuðu verki. Frá 14. öld nema miðskjöldurinn, sem sýnir pelíkana, mun af loki á bakstursöskjum frá 17. öld. Pelíkaninn er tákn um kærleika Guðs þar sem hann vekur sér blóð á bringunni til að lífga dauða unga sína við.
1145
Altarisbrún úr Skálholtsdómkirkju, með silfurskjöldum frá 14. öld, en miðskjöldurinn, með pelíkana mun af loki á bakstursöskjum frá 17. öld. Pelíkaninn er tákn um kærleika Guðs þar sem þjóðtrúin segir hann vekja sér blóð á bringunni til að lífga dauða unga sína við.
Spjaldtexti:
5. Altarisbrún með upphleyptum, drifnum, silfurskjöldum. Miðskjöldurinn með pelíkana, tákni um kærleika Krists, mun vera af oblátuöskjum frá 17. öld. Sjálf brúnin er frá
14. öld og kemur úr Skálholtsdómkirkju.
5. Altar frontal with embossed silver plaques. The central plaque, which depicts a pelican, signifying Christ’s love, is the lid of a 17th century wafer box (which held Communion wafers). The frontal itself dates from the 14th century.
Record type
Collection
Undirskrá: Munasafn
Keywords
Keyword: Altarisbrún
References
Kristján Eldjárn. „Belti Þórgunnu.“ Hundrað ár í Þjóðminjasafni. Reykjavík 1962, 12. þáttur.
Kristján Eldjárn. „Varðveittur skrúði og áhöld.“ Skálholt. Skrúði og áhöld. Reykjavík 1992, bls. 125-214.
Place of origin
64°7'38.6"N 20°31'27.2"W