Leita



Vinsamlega sýnið biðlund
EfnisatriðiLaufabrauð, Laufabrauðsgerð
Ártal2020
Spurningaskrá130 Laufabrauðshefðir

ByggðaheitiFljótshlíð
Sveitarfélag 1950Hvolhreppur
Núv. sveitarfélagRangárþing eystra
SýslaRangárvallasýsla
LandÍsland
Kyn / Fæðingarár
heimildarm.
Kvenkyns / 1957

Nánari upplýsingar

Númer2020-3-137
AðalskráÞjóðhættir
UndirskráSpurningaskrár - Svör
Sent/Móttekið4.12.2020/18.12.2020
TækniTölvuskrift

Kafli 1 af 7 - Æska og ungdómsár

Gerði fjölskylda þín laufabrauð á æskuárum þínum? Ef svo er, hverjir á heimilinu tóku þátt? Komu aðrir að laufabrauðsgerðinni en heimilisfólkið? Hverjir, ef svo er?

Fjölskylda mín gerði ekki laufabrauð.


Fór laufabrauðsgerð sem þú tókst þátt í eingöngu fram á heimili þínu eða á fleiri stöðum? Hvaða stöðum?
Hvar og hvernig kynntust foreldrar þínir þessari hefð? Nefndu einnig sveitarfélag og hvort það var í þéttbýli eða til sveita.
Var laufabrauðið sem þú þekktir í æsku svipað því sem kallað er laufabrauð í dag? Ef ekki, gætir þú lýst brauðinu sem kallað var laufabrauð í þínu ungdæmi?

Kafli 2 af 7 - Þínar laufabrauðshefðir

Ef að þú komst ekki að gerð laufabrauðs í æsku en tókst þátt í henni seinna á ævinni, hvaðan og hvenær kom hún inn í líf þitt?

Ég kynntist laufabrauðsgerð fyrst hjá tengdamömmu minni þegar ég var komin yfir tvítugt. Laufabrauðsgerðin fór fram inná heimili hennar.Tengdamamma hafði lært listina í Húsmæðraskólanum á Laugarvatni þar sem hún var í námi um 1940.


Býrð þú til laufabrauð í dag? Gerir þú það með fleiri en einum hópi, ef svo er? Hvaða hópum?

Já, oftast. Við tengdamamma og börnin mín höfum gert þetta saman í gegnum tíðina. Nú eru barnabörnin mín komin í hópinn. Þannig að það eru fjórar kynslóðir sem gera þetta saman.


Kemur þú að gerð laufabrauðs á hverju ári eða hefur þú hugsanlega tekið pásu um lengri eða skemmri tíma? Hvers vegna?

Í ár er ekki gert laufabrauð vegna Covid. En oftast höfum við gert laufabrauð. Ef það hefur ekki verið gert er það aðallega sökum annríkis.


Er sérstakur dagur og tími tekinn frá fyrir laufabrauðið? Hvernig er hann valinn? Er gert laufabrauð á öðrum tímum árs en fyrir jólin? Ef svo er, hvenær og við hvaða tækifæri?

Oftast gert einhverja helgi í desember, fyrstu eða aðra.


Hvaða hugmyndir hefur þú um útbreiðslu laufabrauðs í dag? Finnst þér að hún hafi farið vaxandi eða minnkandi á síðustu 20-30 árum eða stendur hún kannski í stað?

Ég held að hún sé ekki vaxandi, en þær fjölskyldur sem hafa gert þetta í gegnum tiðina hafa haldið sig við það. Ég veit að það þótti fremur undarlegt að tengdamamma skyldi gera laufabrauð þar sem hún er hreinrækaður Sunnlendingur, ættuð úr Fljótshlíðinni. En henni fannst þetta bæði bragðgott og gaman og uppskriftin hennar er frá Birni sem var ættaður úr Bárðardalnum. Hann var kennari á Laugarvatni.


Hvaða áhrif hefur COVID-19 á laufabrauðsgerð þína? Koma vídeó-símtöl á netinu, eins og t.d. á Facebook, hugsanlega við sögu? Getur þú sagt frá þessu, ef svo er?

Við slepptum henni að þessu sinni þar sem við vildum ekki stefna allri fjölskyldunni saman.



Kafli 3 af 7 - Deig

Eru einhverjir sem halda utan um daginn eða sjá til þess að nóg sé af öllum áhöldum og öðru sem til þarf? Hverjir, ef svo er?

Já. Ég og elsta dóttir mín. Sonur minn sem er vöruhönnuður hefur hannað laufabrauðsjárn sem var framleitt og selt í hönnunarbúð í Reykjavík (ca 2013) . Hann hefur einnig gert platta sem við notum undir brauðið þegar við skerum og einnig platta til að pressa brauðið þegar það kemur uppúr steikingarpottinum. Mjög hentugt. Hér er því til nóg af öllum græjum.


Búið þið til deig sjálf eða kaupið þið það tilbúið og fletjið út? Kaupið þið útflattar kökur?

Við búum deigið til sjálf og fletjum út.


Hvaða korntegundir eða hugsanlega blöndu af þeim notið þið í deigið? Hvaða önnur hráefni eru notuð?

Hveiti, smjör, sykur, lyftiduft og heit mjólk.


Hverjir búa til deigið? Þekkist kynja- eða verkaskipting við að hnoða og fletja deigið? Segðu frá því, ef svo er.

Áður fyrr gerði tengdamamma alltaf deigið en nú hef ég tekið við og ég og dóttir mín fletjum út.



Kafli 4 af 7 - Útskurður

Hvaða áhöld og annan útbúnað notar þú við laufabrauðsskurðinn? Segðu frá því og hvaða hlutverki þau gegna.

Hrærivél, kökukefli, kleinujárn, disk, litla hnífa, "dúkahnífa", laufabrauðsjárn, platta, pottpott.


Eiga eldri áhöldin sér sögu? Hafa einhver þeirra t.d. erfst á milli kynslóða? Hvaða áhöld, ef svo er? Hver átti þau fyrst?

Tengdamamma á gamalt laufabrauðsjárn sem hún keypti á Akureyri fyrir margt löngu og svo eigum við járn sem sonur minn hannaði (Kolbeinn Ísólfsson) Síðan á ég laufabrauðsjárn sem maðurinn minn gaf mér fyrir margt löngu.


Hvaða munstur skerð þú helst út? Ber útskurðurinn eða munstrin sem þú notar einhver heiti? Hvaða heiti? Er eitthvað sem þér finnst að eigi ekki að skera út í laufabrauð? Hvað og hvers vegna, ef svo er?

Við gerum bara alls konar, t.d. upphafsstafi allra barnanna, grein með kerti, jólatré, bjöllu og svo snjókornamynstur. Sumir skera allskonar myndir, sem eru þá ekki með þessu hefðbundna laufabrauðsútskurði.


Hvað ræður því helst hvað þú skerð út? Skipta hefðir máli í þessu sambandi eða hvaðan færð þú hugmyndirnar? Vilt þú nostra við útskurðinn, gera flókin mynstur eða vera fljótur vegna þess að það eru margar kökur sem þarf að skera út?

Mér finnst skipta máli að útskurðurinn sé sem jafnastur um kökuna því þá er nefnilega betra að steikja brauðið. Við erum ekkert sérstaklega mikið að nostra við þetta að öllu jöfnu en karlarnir sem taka þátt eiga það til að skera eina köku sem nostrað er við á meðan við hin erum meira í framleiðslunni.


Er eitthvað sem þér finnst skemmtilegra eða leiðinlegra að skera út en annað? Hvað, ef svo er? Eða er þetta kannski alveg hlutlaust?
Hvað skera aðrir út í þínum hópi? Er það á einhvern hátt frábrugðið því sem þú gerir?

Já, strákarnir hafa skorið út jólabjórslógó, t.d. tuborg eða álíka.Mér finnst frekar pirrandi þegar gerðar eru ljótar kökur, en sumir hafa ekki mikinn sans fyrir þessu.


Hver kenndi þér að skera út? Hefur þú kennt einhverjum útskurð? Hverjum?

Tengdamamma kenndi mér, en hún var alltaf með járn. Ég sker bæði út með járni og ekki. Það hafa allir í fjölskyldunni lært að skera út, en færni og kunnáttan er mismunandi eins og gengur.


Hverjir sjá um að skera út? Geta allir tekið þátt, börn líka?

Allir sem vilja vera með, en sumir eru hraktir frá borðinu ef þeir vanda sig ekki. Börnin fá að sjálfsögðu að vera með.



Kafli 5 af 7 - Steiking

Hvaða áhöld og annað sem til þarf er notað við steikinguna? Segðu frá þeim og hvaða hlutverki þau gegna.

Pottur, og plata, steikargaffall til að veiða uppúr pottinum. Svo mikið af eldhúsbréfi til að taka við fitunni og svo laufabrauðspressa til að slétta brauðið á meðan það er heitt.


Hafa orðið einhverjar breytingar á því hvaða útbúnaður er notaður? Hvaða breytingar, ef svo er?

Já, fyrst vorum við ekkert að pressa brauðið.


Upp úr hverju er brauðið steikt og hve lengi? Hvað eru búnar til margar kökur? Er afskurðurinn steiktur?

Plöntufeiti. Við steikjum svona 50 kökur, annars hef ég ekki talið en við gerum yfirleitt tvö- til þrefalda uppskrift. 1 - 1 1/2 kg hveiti. Við steikjum ekki afskurðinn. Hann fer í fuglana.


Er laufabrauðið pressað eftir að búið er að steikja það? Með hverju er pressað? Ef að það er ekki pressað, hvað er gert við brauðið þegar það kemur upp úr pottinum?

Já, pressað með laufabrauðspressu sem sonur minn útbjó.


Segðu frá því hvernig brauðinu er pakkað inn og gengið frá því til geymslu.

Við setjum brauðið í stóra dúnka, t.d. Makkintos.


Eftir hvaða reglum er laufabrauðinu skipt á milli fólks? Hvað fá menn venjulega margar kökur í sinn hlut?

Það fá allir sinn skammt en ég fæ mest því aðal hangiketsveislan er haldin hjá okkur. Fólk fær kannski 5-10 kökur í sinn hlut.


Hvað tekur vinnan við laufabrauðið langan tíma, frá upphafi til enda?

Þetta tekur eiginlega heilan dag með öllu. Við byrjum daginn á að hnoða og fletja út. Svo eftir hádegið þegar kökurnar hafa jafnað sig þá er farið að skera og öllu er svo lokið seinni partinn kannski kl. 17.


Hverjir sjá um að steikja og ganga frá kökunum? Er kynja- eða verkaskipting við þetta? Getur þú sagt frá því?

Ég og dóttir mín steikjum og göngum frá.



Kafli 6 af 7 - Neysla

Laufabrauð er mest borðað um jólin, eins og allir þekkja, en hvenær er byrjað að smakka á því?

Oftast í hádeginu á aðfangadag, þá er möndlugrautur hjá okkur. Þá er boðið uppá nýsoðið hangiket og síld líka.


Með hverju þykir þér best að borða laufabrauð?

smjöri og hangiketi.


Borðar þú, eða fólk sem þú þekkir, laufabrauð með einhverju sem talist gæti óhefðbundið meðlæti? Ef svo er, hvað er hér helst um að ræða?

Nei.


Hvernig kökur þykja ykkur bestar? Nefnið hráefni o.fl.

Okkar uppskrift er best.


Hvað endist þinn laufabrauðsskammtur lengi? Hvað er gert við afganginn frá jólunum?

Stundum klárast allt um jólin en stundum er afgangur sem gleymist kannski og finnst kannski um páska. En það er ekki mikið.


Hvenær og hvernig er afskurðarins neytt? Hvaða heiti þekkir þú á honum?

Nei. Fuglarnir hafa fengið hann.


Kaupir þú tilbúið laufabrauð í búðum eða bakaríum? Frá hvaða aðila er besta brauðið að þínu mati?

Stundum, svona fyrir jólin. Ég held Kristjáns laufabrauð.



Kafli 7 af 7 - Upplifun af laufabrauðsgerð

Hver er tilgangur þess að búa til laufabrauð, annar en hinn praktíski svo að segja? Hvaða þýðingu hefur þessi hefð fyrir þig?

Skemmtilegt að viðhalda þessari jólahefð sem hefur verið hluti af mínu lífi í 42 ár. Ég er í raun sú eina í fjölskyldunni sem hef tekið við þessari arfleifð af tengdamömmu. Dætur hennar hafa aldrei haft áhuga fyrir þessu og þó við höfum reynt að gera þetta að stærri fjölskylduatburði þá hefur þetta bara haldið hjá okkur og okkar börnum. Mér finnst líka skemmtilegt að sonur okkar skyldi fara í það að hanna áhöld til þessara verka. Það er þá alla vega einhver sterk tenging sem hefur orðið til hjá okkur þó við séum nú hálfgerðir "nýbúar" í þessu, svona miðað við norðlensku fjölskyldurnar þar sem þetta hefur gengið mann fram af manni.


Getur þú sagt frá laufabrauðsgerð? Þetta geta verið minningabrot, þín upplifun, hvort og með hvaða hætti hefðin hefur breyst, hvað er jákvætt, hvað er neikvætt eða annað sem kemur upp í hugann.

Ég kynntist laufabrauðsgerð fyrst af eigin raun þegar ég var um tvítugt. Þetta heillaði mig strax og kannski af því ég var í Menntaskólanum á Akureyri þá vissi ég alltaf af þessu og fannst þetta skemmtileg hefð. Mér finnst þetta handverk svo heillandi og allt í kringum þetta notalegt. Ég er því þakklát tengdamömmu sem kynnti mig fyrir þessu og að við höfum viðhaldið þessu og gert að hefð í okkar fjölskyldu.


Þetta aðfang er í Þjóðminjasafni Íslands. Safnið varðveitir um 7 milljónir mynda, um 130 þúsund muni og rúmlega 26 þúsund færslur um þjóðhætti. Í húsasafni eru um 60 hús.

 

Áætlað er að um 80-90 % þessara aðfanga sé komin í stafrænan búning, mismunandi eftir tegundum. Einnig er skráningin mismunandi ítarleg og myndir bara við hluta gagnanna.


Birting gagna í Sarpi er á ábyrgð viðkomandi safns.

Verðskrá myndapantana