Leita



Vinsamlega sýnið biðlund
EfnisatriðiLaufabrauð, Laufabrauðsgerð
Ártal2020
Spurningaskrá130 Laufabrauðshefðir

ByggðaheitiAkranes
Sveitarfélag 1950Akranes
Núv. sveitarfélagAkraneskaupstaður
SýslaBorgarfjarðarsýsla
LandÍsland
Kyn / Fæðingarár
heimildarm.
Kvenkyns / 1975

Nánari upplýsingar

Númer2020-3-135
AðalskráÞjóðhættir
UndirskráSpurningaskrár - Svör
Sent/Móttekið4.12.2022/16.12.2020
TækniTölvuskrift

Kafli 1 af 7 - Æska og ungdómsár

Gerði fjölskylda þín laufabrauð á æskuárum þínum? Ef svo er, hverjir á heimilinu tóku þátt? Komu aðrir að laufabrauðsgerðinni en heimilisfólkið? Hverjir, ef svo er?

Frá því að ég man eftir mér þá höfum við gert laufabrauð. Mamma hefur stýrt því frá upphafi og vorum ég og bróðir minn með henni þegar við vorum krakkar. Í dag fer ég með son minn til mömmu fyrir hver jól í laufabrauðsgerð en auk okkar eru þar mágkona mín og tvö börn hennar.


Fór laufabrauðsgerð sem þú tókst þátt í eingöngu fram á heimili þínu eða á fleiri stöðum? Hvaða stöðum?

Alltaf heima hjá mömmu.


Hvar og hvernig kynntust foreldrar þínir þessari hefð? Nefndu einnig sveitarfélag og hvort það var í þéttbýli eða til sveita.

Mamma mín var alin upp við þetta frá Akureyri þar sem hún fæddist og framyfir tvítugt (600 Akureyri).


Var laufabrauðið sem þú þekktir í æsku svipað því sem kallað er laufabrauð í dag? Ef ekki, gætir þú lýst brauðinu sem kallað var laufabrauð í þínu ungdæmi?

Mér finnst þetta vera það sama. Við höfum alltaf keypt ósteiktar kökur frá Kristjánsbakaríi.



Kafli 2 af 7 - Þínar laufabrauðshefðir

Ef að þú komst ekki að gerð laufabrauðs í æsku en tókst þátt í henni seinna á ævinni, hvaðan og hvenær kom hún inn í líf þitt?
Býrð þú til laufabrauð í dag? Gerir þú það með fleiri en einum hópi, ef svo er? Hvaða hópum?

Ennþá með mömmu, mágkonu og börnunum okkar.


Kemur þú að gerð laufabrauðs á hverju ári eða hefur þú hugsanlega tekið pásu um lengri eða skemmri tíma? Hvers vegna?

Ég hef alltaf gert laufabrauð fyrir utan eitt árið en þá bjó ég erlendis.


Er sérstakur dagur og tími tekinn frá fyrir laufabrauðið? Hvernig er hann valinn? Er gert laufabrauð á öðrum tímum árs en fyrir jólin? Ef svo er, hvenær og við hvaða tækifæri?

Enginn sérstakur dagur en við gerum þetta alltaf á laugardegi eða sunnudegi í desember.


Hvaða hugmyndir hefur þú um útbreiðslu laufabrauðs í dag? Finnst þér að hún hafi farið vaxandi eða minnkandi á síðustu 20-30 árum eða stendur hún kannski í stað?

Ég geri mér enga grein fyrir því. Mögulega hefur hún aukist en með tilkomu þess að nú er hægt að kaupa steikt brauð í verslunum þá gæti þetta hafa dregist saman.


Hvaða áhrif hefur COVID-19 á laufabrauðsgerð þína? Koma vídeó-símtöl á netinu, eins og t.d. á Facebook, hugsanlega við sögu? Getur þú sagt frá þessu, ef svo er?

Það hafði engin áhrif á okkur, enda erum við bara 6 sem komum að þessu.



Kafli 3 af 7 - Deig

Eru einhverjir sem halda utan um daginn eða sjá til þess að nóg sé af öllum áhöldum og öðru sem til þarf? Hverjir, ef svo er?

Mamma stjórnar þessu að mestu og á gamalt járn með fjórum "V" sem pabbi hennar bjó til og síðar hefur hún keypt 2 rúllur til að skera út með. Við hin komum með bretti og hnífa til að nota við verkefnið.


Búið þið til deig sjálf eða kaupið þið það tilbúið og fletjið út? Kaupið þið útflattar kökur?

Við kaupum alltaf útflattar, óskornar og ósteiktar kökur.


Hvaða korntegundir eða hugsanlega blöndu af þeim notið þið í deigið? Hvaða önnur hráefni eru notuð?
Hverjir búa til deigið? Þekkist kynja- eða verkaskipting við að hnoða og fletja deigið? Segðu frá því, ef svo er.

Kafli 4 af 7 - Útskurður

Hvaða áhöld og annan útbúnað notar þú við laufabrauðsskurðinn? Segðu frá því og hvaða hlutverki þau gegna.

Ég nota gamla járnið frá afa aðeins, aðallega út af nostalgíu, en síðan nota ég aðallega hjól og svo hníf til að gera einhver sérstök munstur. Fyrir nokkrum árum kom mamma með heim frá Líbanon einhverskonar munstur áhald og eru gerðar 2-3 kökur með því á ári hverju.


Eiga eldri áhöldin sér sögu? Hafa einhver þeirra t.d. erfst á milli kynslóða? Hvaða áhöld, ef svo er? Hver átti þau fyrst?

Það er s.s. járnið sem afi smíðaði. Ég veit ekki hvaða ár það var en það hefur amk verið í fórum mömmu í yfir 45 ár.


Hvaða munstur skerð þú helst út? Ber útskurðurinn eða munstrin sem þú notar einhver heiti? Hvaða heiti? Er eitthvað sem þér finnst að eigi ekki að skera út í laufabrauð? Hvað og hvers vegna, ef svo er?

Við gerum alltaf kökur með bókstöfunum sem nöfn allra í fjölskyldunni byrja á, t.d. A , E, G, Ö og H. Annað klassískt eru nokkrar tegundir af jólatrám, jólastjörnum og jólakertum. Síðustu ár höfum við verið að fikta aðeins við að gera eitthvað nýtt eins og kirkjur, jólakött o.fl., við erum ekki alveg eins stressuð með að þetta þurfi að líta frábærlega út og áður. Við erum ekki með nein heiti á munstrunum og ég man ekki eftir neinu sem eigi ekki að skera út.


Hvað ræður því helst hvað þú skerð út? Skipta hefðir máli í þessu sambandi eða hvaðan færð þú hugmyndirnar? Vilt þú nostra við útskurðinn, gera flókin mynstur eða vera fljótur vegna þess að það eru margar kökur sem þarf að skera út?

Það er mjög handahófskennt hvað maður sker út en maður vil helst ekki gera margar eins. Ég nostra ekkert sérstaklega við hverja köku en er þó ekkert á allt of mikill hraðferð.


Er eitthvað sem þér finnst skemmtilegra eða leiðinlegra að skera út en annað? Hvað, ef svo er? Eða er þetta kannski alveg hlutlaust?

Hlutlaust.


Hvað skera aðrir út í þínum hópi? Er það á einhvern hátt frábrugðið því sem þú gerir?

Við erum flest í svipuðum munstrum, mágkona mín og dóttir eru kannski frumlegri en við hin og óhræddar við að prófa eitthvað nýtt.


Hver kenndi þér að skera út? Hefur þú kennt einhverjum útskurð? Hverjum?

Mamma kenndi mér, ég hef með henni kennt mágkonu minni, börnum hennar og syni mínum.


Hverjir sjá um að skera út? Geta allir tekið þátt, börn líka?

Við höfum byrjað með krakkana í þessu 3ja eða 4ra ára, þau gera kannski ekki margar kökur fyrstu árin en svo eykst það frá ári til árs.



Kafli 5 af 7 - Steiking

Hvaða áhöld og annað sem til þarf er notað við steikinguna? Segðu frá þeim og hvaða hlutverki þau gegna.

Það er bara pottur til að steikja með, spaði/steikargaffall til að snúa/taka uppúr og pottlok til að pressa.


Hafa orðið einhverjar breytingar á því hvaða útbúnaður er notaður? Hvaða breytingar, ef svo er?

Ekki held ég það.


Upp úr hverju er brauðið steikt og hve lengi? Hvað eru búnar til margar kökur? Er afskurðurinn steiktur?

Steikt uppúr Palmin, gerum c.a. 80 kökur. Það er enginn afskurður í dag en þegar hann var þá var hann steiktur.


Er laufabrauðið pressað eftir að búið er að steikja það? Með hverju er pressað? Ef að það er ekki pressað, hvað er gert við brauðið þegar það kemur upp úr pottinum?

Já, við pressum með pottloki.


Segðu frá því hvernig brauðinu er pakkað inn og gengið frá því til geymslu.

Brauðið er sett á eldhúspappír og svo ofan á bakka sem hver og einn á. Þetta er svo sett í glæran plastpoka.


Eftir hvaða reglum er laufabrauðinu skipt á milli fólks? Hvað fá menn venjulega margar kökur í sinn hlut?

Það fer aðallega eftir tvennu, hvert heimili fær oftast þær kökur sem það sker út en svo er eitt heimilið meira fyrir lítið steikt en mikið steikt og því fer þetta aðeins eftir steikingunni. Við teljum í raun ekki kökurnar en hæðin á bunkanum er þannig að stærsta heimilið fær hæsta bunkann.


Hvað tekur vinnan við laufabrauðið langan tíma, frá upphafi til enda?

Þetta tekur kannski c.a. 3 tíma.


Hverjir sjá um að steikja og ganga frá kökunum? Er kynja- eða verkaskipting við þetta? Getur þú sagt frá því?

Mamma steikir, ég pressa og "ber í hana kökurnar".



Kafli 6 af 7 - Neysla

Laufabrauð er mest borðað um jólin, eins og allir þekkja, en hvenær er byrjað að smakka á því?

Við byrjum að borða það um leið og það er tilbúið, stundum er bunkinn búinn þegar kemur að aðfangadegi.


Með hverju þykir þér best að borða laufabrauð?

Smjöri.


Borðar þú, eða fólk sem þú þekkir, laufabrauð með einhverju sem talist gæti óhefðbundið meðlæti? Ef svo er, hvað er hér helst um að ræða?

Við steikjum alltaf nokkrar kökur með fyllingu. Þá setjum við góðan ost eða kanilhúðaða banana á annan helming kökunnar, lokum svo kökunni í hálfmána með því að pressa endana með gaffli og steikjum svo og borðum heitt. Þetta köllum við "pastel" og erum við að herma aðeins eftir brasilískum mat. Annað sem mér dettur í hug er steikt laufabrauð með rjúpnapaté og rifsberjahlaupi, það er ótrúlega gott.


Hvernig kökur þykja ykkur bestar? Nefnið hráefni o.fl.

Mér finnst okkar kökur langbestar, ósteiktar frá Kristjánsbakarí og við steikjum með Palmín.


Hvað endist þinn laufabrauðsskammtur lengi? Hvað er gert við afganginn frá jólunum?

2-3 vikur. Hef aldrei séð afgang eftir jól.


Hvenær og hvernig er afskurðarins neytt? Hvaða heiti þekkir þú á honum?

Það litla sem hefur fylgt keyptum kökum af afskurði er bara borðað strax og það kemur úr pottinum.


Kaupir þú tilbúið laufabrauð í búðum eða bakaríum? Frá hvaða aðila er besta brauðið að þínu mati?

Kaupum frosnar ósteiktar frá Kristjánsbakarí í búð. Besta brauðið frá Kristjánsbakaríi.



Kafli 7 af 7 - Upplifun af laufabrauðsgerð

Hver er tilgangur þess að búa til laufabrauð, annar en hinn praktíski svo að segja? Hvaða þýðingu hefur þessi hefð fyrir þig?

Þetta er uppáhalds jólahefðin mín, aðallega sökum samverunnar með fólkinu en líka vegna þess að við erum að búa til góðan mat.


Getur þú sagt frá laufabrauðsgerð? Þetta geta verið minningabrot, þín upplifun, hvort og með hvaða hætti hefðin hefur breyst, hvað er jákvætt, hvað er neikvætt eða annað sem kemur upp í hugann.

Mjög hlýjar minningar sem fylgja laufabrauðsgerð, sitjum í hring, hlustum á jólalög, drekkum jólaöl, hlæjum saman að kökum sem mistakast eitthvað, hrósum þeim sem eru fallegar og það liggur einhverra hluta vegna alltaf vel á öllum.


Þetta aðfang er í Þjóðminjasafni Íslands. Safnið varðveitir um 7 milljónir mynda, um 130 þúsund muni og rúmlega 26 þúsund færslur um þjóðhætti. Í húsasafni eru um 60 hús.

 

Áætlað er að um 80-90 % þessara aðfanga sé komin í stafrænan búning, mismunandi eftir tegundum. Einnig er skráningin mismunandi ítarleg og myndir bara við hluta gagnanna.


Birting gagna í Sarpi er á ábyrgð viðkomandi safns.

Verðskrá myndapantana